298 HERDEB. 



van zeeën en kusten , bergen en vlakten , klimaat en grond op stammen 

 en volken , op hunne zeden , gewoonten , op hunne levens- en wereld- 

 beschouwing. Nu ontrolt hij de kaart der geschiedenis en wijst de 

 natiën aan , die beurtelings eene hoofdrol speelden op het wereldtoo- 

 neel, vermeldt de hoofdbedrij ven van dat groote di*ama en laat het 

 koor de stem der Nemesis verkondigen , ter verheerlijking van den 

 onzigtbaren , onbekenden God , die de schaal van het evenwigt in 

 handen houdt. 



Herder was man van de toekomst. Vast stond bij hem het geloof 

 aan een gestadigen vooruitgang van den menschelijken geest. «Zijne 

 begeerte," dus lezen wij in zijne biographie, «zijne begeerte, om de 

 krachten der natuur na te vorschen , om de wetten van haren werk- 

 zamen Geest uit te vinden, werd door de nieuwe ontdekkingen van 

 het galvanisme , die hij zich door zijn vriend ritter liet uitleggen , 

 door werners geognostisch stelsel, door de nog te verwachten ophel- 

 deringen over electriciteit , magnetismus en Doctor gaels schedelleer, 

 gelijk door alles wat hem de physica en physiologie van camper, 

 SOE.'^IMERRING en anderen toevoerde, gedurig hooger gespannen , en me- 

 nigmaal wenschte hij eerst nu geboren te zijn, om de resultaten dezer 

 ontdekkingen nog te beleven. »De vorderingen," zoo sprak hij, >in 

 wetenschap , de uitvindingen van den menschelijken geest hebben ons 

 het helder , het ware licht aangebragt. Op dezen weg moeten wij 

 voortgaan en onze kennis der groote natuurwetten voltooijen. Wij 

 behoeven het schemerlicht niet meer van vroegere eeuwen (waarheen 

 eene partij politieke dweepers van den laatsten tijd ons zoo gaarne 

 zoude terugvoeren)." En met betrekking tot die vorderingen in kennis 

 van natuur en menschen, hield hij de kritische wijsbegeerte voor 

 hoogst verderfelijk , vermits zij in de plaats van ervaring en waarne- 

 ming eene dorre scholastiek stelde , die zelfs heldere koppen benevelde. 

 "Zij," dus besloot hij dan, »en de Fransche revolutie hebben ons eene 

 geheele eeuw achteruit gezet." " 



Gelukkig gehuwd, genoot herder den onschatbaren zegen van huis- 

 selijken vrede. «Zondags moest men hem zien," schrijft ritter, «als 

 hij rustdag vierde op het land , in den schoot zijner familie. Zóó 

 wordt in geen kerk God gediend, als hier, waar niet het volk, maar 



