— 78 — 



zulke tafelen, door muller berekend, te Leipzig uitgegeven. In 

 het jaar 184-0 verschenen zulke tafelen van stieffel, in het jaar 

 1853 van brandegger en laatstelijk in het jaar 1854 van Ber- 

 telsmann. Het gebruik van zulke tafelen is echter ook niet vrij 

 van bezwaren. De ware tijd is namelijk niet uitsluitend van de 

 hoogte der zon, maar ook van hare Afwijking en van de Pools- 

 hoogte der plaats afhankelijk, en de tijd, uit eene bepaalde hoogte 

 der zon berekend, kan alleen voor eene bepaalde Afwijking der 

 zon en eene bepaalde Poolshoogte der plaats gelden. In de tafelen 

 voor den waren tijd moeten dus, behalve de hoogte der zon, ook 

 hare Afwijking en de Poolshoogte der plaats worden opgenomen, 

 en daardoor verkrijgen zij eene zamengesteldheid, die hun gebruik 

 vrij lastig maken kan. Het is natuurlijk dat de genoemde tafelen, 

 hoe uitvoerig zij wezen mogen, den waren tijd niet onmiddellijk, 

 voor alle mogelijke waarden der drie genoemde grootheden kunnen 

 geven, en men zal daarom den waren tijd, dien men zoekt, door 

 het uitcijferen van eenige evenredigheden, uit de getallen, die de 

 tafelen onmiddellijk geven , moeten afleiden. De oorspronkelijke ta- 

 felen van muller waren vrij uitvoerig en daardoor ook vrij kost- 

 baar, maar in weerwil van die uitvoerigheid is hun gebruik niet 

 gemakkelijk; en bovendien waren zij veel onnaauwkeuriger dan zij 

 behoefden te wezen, daar hare eigene fouten tot meer dan drie 

 tijdsminuten konden beloopen. De tafelen van stieffel en bran- 

 degger zijn niet dan uittreksels uit die van muller, en in haar 

 voordeel kan niets dan haar geringere prijs worden aangevoerd. De 

 tafelen van bertelsmann voeren ten titel: Tafeln zur Zeitbestim- 

 mung aus beobacJiteten Sonnen- ocler SternhöJien. Eine Abhandlung 

 des Oberlehrers bertelsmann zu Bielefeld, 1844. Zij zijn oorspron- 

 kelijk opgenomen in het: Bericht über das Gymnasium in Biele- 

 feld, von MieJi. 1852 bis Ostern 1854, von Dr. c. schmidt, Bi- 

 rector des Gymnasiums en ook, voor een' geringen prijs, door den 

 boekhandel te verkrijgen. De tafelen van bertelsmann overtrefien 

 alle vroegere zeer aanmerkelijk in naauwkeurigheid, en moge hun 

 gebruik sommigen aanvankelijk eenige moeijelijkheid baren , bij haar 

 bestaan behoeft de tijdsbepaling door zonshoogten niet meer we- 



