— 119 — 



rivieren , stroomen en zeeën nimmer tot den bodem toe bevriest , 

 maar gedeeltelijk vloeibaar blijft. Hoe komt dit ? 



Zoo even zeide ik, dat het water, door verkoeling digter en 

 dien ten gevolge zwaarder gemaakt, naar beneden zinkt. Eene na- 

 tuurkundige waarheid nu, die voor alle ligchamen geldt, is deze, 

 dat zij door de warmte uitzetten en hierdoor ligter, en door ver- 

 koeling inkrimpen en daardoor zwaarder worden; vooral bij de 

 vloeibare ligchamen heeft dit in hooge mate plaats. Juist omdat 

 deze natuurwet onbetwistbaar waar is , verdient het bij het water zoo- 

 veel te meer onze aandacht, dat de gemelde wet bij deze vloeistof 

 slechts gedeeltelijk van toepassing is, ja eene belangrijke wijziging 

 ondergaat. Het water namelijk verdigt zich slechts tot op zekeren 

 graad van den thermometer , te weten tot op 4,1° ; boven het vries- 

 punt. Wordt het water beneden dien graad verkoeld , dan wordt het 

 niet meer verdigt, dus ook niet zwaarder, maar begint zich uit te 

 zetten, en wordt dien ten gevolge ligter dan water van 4,1° C. 

 En wat is hiervan het gevolg? Dat het aldus beneden dien graad 

 verkoelde water zich niet meer naar beneden begeeft, maar boven blijft. 



Het water aan den bodem onzer stroomen wordt dus nimmer 

 kouder dan 4,1° boven het vriespunt, terwijl het boven drijvende 

 water, verder afgekoeld wordende, het vriespunt, 0° C. ,zal bereiken, 

 en alsdan in den vasten toestand zal overgaan. 



Voorzeker een hoogst merkwaardig verschijnsel. Wie kan daarin 

 het wijze bestuur der Voorzienigheid miskennen, die dit alzoo met 

 de beste oogmerken heeft bepaald. — Immers wanneer het water 

 voortging bij zijne afkoeling tot op het vriespunt zich te verdigten 

 en al het water, op die temperatuur gekomen, plotseling in ijs werd 

 herschapen, dan zouden er geene levende wezens in de wateren 

 kunnen bestaan, de warmtekracht der zon, hoe vermogend haar 

 invloed op deze ijsmassa's ook ware, om ze te smelten, zoude 

 daartoe ontoereikend zijn, onze luchtstreek zoude gelijk zijn aan 

 de onherbergzame en koude poolstreken. Het ijs behoort buitendien 

 tot de slechte warmtegeleiders ; de warmte der zon en der omgevende 

 lucht kan dus maar langzaam op deze ijsmassa's inwerken om ze te 

 smelten; terwijl het vooral de aanzienlijke hoeveelheid gebondene 



