— 249 — 



tuigelijke kracht kan voortbrengen, zoo ook werkt uigelijke kracht 

 warmte kan doen geboren worden. En dit niet alleen, maar het is 

 zelfs gelukt de hoeveelheid warmte te bepalen , die door eene zekere 

 vooraf bekende werktuigelijke kracht noodwendig moet worden voort- 

 gebragt, wanneer het daardoor bewogen wordend ligchaam, b. v. 

 door een stoot tegen een ander ligchaam , tot stilstand komt , of in 

 snelheid van beweging verliest. 



Het zij voldoende hier het algemeene beginsel uit te spreken , 

 zonder ons te begeven in eene uiteenzetting der gronden, waarop 

 de theorie dezer omzetting of wisselwerking der krachten verder 

 berust. Nu is het duidelijk, dat er in den gas- en lateren nevelbol een 

 aanzienlijke voorraad van werktuigelijke kracht voorhanden was, 

 onder den vorm van aantrekkingskracht, en dat er bij elke ver- 

 eenigiiig der deeltjes, die de verdigting vergezelde, eene zekere hoe- 

 veelheid warmte inoest geboren worden. De geheele hoeveelheid der 

 warmte, welke op die wijze moest voortgebragt worden, alvorens door 

 de verdigting het zonnestelsel in zijnen tegenwoordigen toestand ge- 

 komen is, laat zich uit bekende gegevens berekenen, en werkelijk 

 is zulk eene berekening uitgevoerd door helmholtz (zie zijne ver- 

 handeling: TJeber die Wecïiselwirkung der N aturkrafte , etc. 1854 

 p. 28), die daarbij tot uitkomst heeft verkregen: dat, indien ons 

 geheele zonnestelsel ontstaan is door verdigting uit een gas, dat een' 

 bol vulde, waarvan de afstand van Neptunus tot de zon de straal 

 is, de daarbij ontwikkelde warmte voldoende is geweest om eene 

 watermassa , welke gelijk is aan de massa van de zon en van de 

 planeten te zamen genomen, tot eene warmte van 28 millioenen 

 graden des honderddeeligen thermometers te verheü'en. Wanneer de 

 massa van ons geheele zonnestelsel uit zuivere kool bestond, en deze 

 verbrand werd , dan zoude daardoor slechts het 3500^^6 gedeelte 

 van die warmtehoeveelheid worden voortgebragt. Bedenkt men nu, 

 dat de grootste warmte, welke wij door kunstmiddelen kunnen voort- 

 brengen, weinig meer dan 2000° bedraagt, en dat bij die warmte 

 bijna alle zelfstandigheden, die bestanddeelen der aardschors zijn, 

 in gloeijend gesmolten staat verkeeren en zeer vele zich vervlug- 

 tigen, zoo ziet men ligtelijk in, dat de enkel door verdigting ge- 



