— 251 — 



kingen van den uit haar voortvloeijenden regel, veeleer voor dan 

 tegen haar pleit. 



Inderdaad , indien wij alles zamenvatten , dan dringt zich aaïi ons 

 schier de overtuiging op , dat de vorming van ons zonnestelsel zoo 

 en op geene andere wijze kan hebben plaats gegrepen, en op grond 

 der analogie tusschen onze zou en andere vaste sterren , en der 

 zekerheid, dat de wetten der aantrekkingskracht, welke den band 

 tusschen de zon en de rondom haar draaijende planeten en wachters 

 daarstelt, ook de verst afgelegen zonnen en zonnestelsels beheer- 

 schen, aarzelen wij niet aan de overige tallooze werelden die het 

 heelal vervullen, eenen dergelijken oorsprong toe te kennen. 



Zoolang het in de inductive wetenschappen geoorloofd is van het 

 bekende tot het onbekende op te klimmen , zal het ook geoorloofd zijn 

 eene hypothese als deze, waarvoor zoo vele en zoo goede gronden 

 kunnen worden bijgebragt, eene hypothese, die in staat is voldoende 

 rekenschap te geven van de meeste en gewigtigste bijzonderheden 

 in de zamenstelling des zonnestelsels , voor gegrond te houden , totdat 

 er feiten ontdekt worden , die daarmede zoo lijnregt in tegenspraak 

 zijn, dat zij ons noodzaken haar vaarwel te zeggen. Tot dusverre 

 echter zijn ons zulke feiten niet bekend, en daarom houden wij 

 de gashypothese voor de meest waarschijnlijke, ja de eenige moge- 

 lijke bij den tegen woordigen staat onzer kennis. 



Doch eene hypothese, hoe vernuftig ook, hoe volkomen zij moge 

 beantwoorden aan hetgeen men van haar eischt , namelijk verklaring 

 der waargenomen verschijnselen, behoort altijd slechts tot het ge- 

 bied der waarschijnlijkheid. Zij verheft zich slechts dan tot waar- 

 heid, tot een bestanddeel der zuivere wetenschap, wanneer de on- 

 middelijke ervaring er haar zegel op heeft gedrukt. 



In het geval , waarmede wij ons hier bezig houden , zouden wij 

 de hypothese eerst dan als voldingend bewezen kunnen beschouwen, 

 indien wij de vorming van wereldstelsels onder onze oogen za- 

 gen plaats grijpen. Mogen wij dit immer hopen? Ik geloof neen. 

 Nog voor weinige jaren werd die hoop echter door vele uitstelkende 

 mannen gekoesterd. Toen w. heuschel met zijnen reusachtigen kij- 

 ker de diepten des hemels peilde en daarin tallooze vurige nevels 



