— 265 — 



Vergeten wij hierbij echter niet, dat ons zonnestelsel, hoe groot 

 het ons ook toeschijnt, slechts een deel uitmaakt van een nog veel 

 onmetelijker grooter stelsel. Voor dat alle de genoemde zamensmel- 

 tingen hebben plaats gegrepen , zal onze zon met den haar omzwe- 

 venden stoet reeds in andere gewesten des heelals zijn doorgedrongen , 

 en wie zal het wagen te voorzeggen , wat daarvan het gevolg zal 

 zijn! Doch, indien wij, toegevende aan onze verbeelding, de zon 

 ook op dien togt vergezellen , wanneer wij bedenken dat het eene 

 stelsel zich rondom het andere beweegt, ja welligt alle sterrestelsels 

 rondom één gezamenlijk middelpunt, en nu de boven gevoerde 

 redenering tot aan hare uiterste gevolgtrekking voortzetten , dan 

 zien wij niet alleen manen met planeten , planeten met zonnen , 

 maar zonnestelsels met zonnestelsels , sterrestelsels met sterrestel- 

 sels tot éénen wereldbol zamensraelten. 



Eerst dan zal de eindpaal der verdigting en tevens het einddoel 

 der schepping bereikt zijn. 



Nog een enkel woord ten besluite tot mijne lezers. 



Wij hebben met onzen geest trachten door te dringen tot in het 

 verst verledene en de verste toekomst der stoffelijke schepping. 

 Ontveinzen wij het ons echter niet, dat, even als het licht , hetwelk 

 ons het bestaan van een verwijderd voorwerp verkondigt, in snel toe- 

 nemende reden verzwakt, naar gelang de stralen of ethertrillingen 

 eenen langeren weg hebben te doorloopen , zoo ook het licht der 

 wetenschap, waar het in den nacht der tijden straalt, in helderheid 

 afneemt, naar mate het verledene en de toekomst verder van het 

 tegenwoordige verwijderd liggen. 



Hij, die naar waarheid streeft, houdt het oog gevestigd op een 

 zich in het verschiet vertoonend , nog in nevelachtig duister gehuld 

 maar heerlijk schoon ideaal. Al wanhoopt hij ook het immer te be- 

 reiken, omdat de weg eindeloos lang schijnt, toch tracht hij het 

 te naderen, maar daartoe behoeft hij krukken. Die krukken zijn 

 de hypothesen. Hij strompelt daarop voort , zoolang zij nog in staat 

 zijn hem voorwaarts te dragen. Zijn zij onbruikbaar geworden , dan 



