§ io. 



De certiludinis moralis mensura. 



Quoniam ea est certitudinis absolulae natura, ut per se omne dubium 

 excludat, consequens est , istam certitudinem gradus nullos admittere. Sed 

 longe aliud de certitudine morali dicendum. Quid enim tam varium, 

 quid tam fluxum , quid lam rnutabile est , quam fides quam adhibemus 

 circa factum quod nobis prsesentibus gestum non est? IDa enim fides 

 pendet non solum a numero, sed a gravitate testimoniorum, neque solum 

 a testimoniis, sed a circumstantiis facti infirmantibus aut confirmantibus, 

 neque solum a circumstantiis, sed ab ipsa rei probabilitate in se spectata. 

 Quum itaque omnia isla elementa quibus certitudo moralis efficitur, non 

 solum ipsa mutari, sed diversissimo modo inter se concurrere aut se 

 invicem tollere possint, quid mirum quod ipsa certitudo tam varia atque 

 diversa sit? Quapropter viri summa doctrinse et ingenii laude praestantes 

 quamdam certitudinis aritbmeticam excogitarunt , qua istius diversitatis 

 universa et sequabilis ratio posset haberi ; quos tamen vana spe delusos 

 fuisse reor, quum fides et intellectus quas in testibus maxime considerare 

 oportet, in numeros traduci, et qualitates morales in quantitates mathe- 

 maticas resolvi nullo modo queant (1). Melius sane et rectius ille Cremani, 

 qui Thomasium secutus, omnem probabilitatem in tres gradus distinxit, 

 pro modo experientiae nostrae cui omnis probabilitas innititur, determi- 

 natos (2). Nam sive a testimonio ad id quod in testimonium venit, sive 

 a facto externo ad factum internum concludamus, ratio et regula nostrae 

 couclusionis est similitudo rerum atque causarum in quibus factum pos- 

 terius cum priori revera vidimus conjunctum ; atque illa regula toties 

 exceplionem patitur, quoties faetum posterius a priori videmus separa- 

 tum aut cum altero conjunctum. Quod si itaque exceptio regulam adae- 

 quat vel exsuperat, adest modo infimus probabilitatis gradus qui sim- 

 plicera suspicionem parit : sin contra casus regula comprebensi ejusdem 



(i) Cremani , c. 18 , § 5. 

 (2) Cremani , c. 18 , § 4. 



