( =8) 



excepliones longe excetlunt , ita ut contrarium ejus quod suspicamur, 

 minus frequenter locum habeat, probabilitas liabctur rnedia vel ordina- 

 ria , unde nascitur proesumptio. Denique summus probabililatis gradus 

 existimandus est, si id quod nunc videmus vel audimus, cum eo de quo 

 judicamus , non solum plerumque experti sumus conjunctum , sed vix 

 intelligi potest ab eo separatum; atque illa demum est certiludo moralis 

 sive convictio , de qua in introductione locutus sum , et cujus obtinendee 

 media in secunda parte invesligabo. 



§ il- 



Certitudine morali judex ad decernendam poenam debet acquiescere. 



Et quod ista certitudo morahs ad condemnandum vere sufficiat , id 

 nemo poterit in dubium vocare, nisi neminem prorsus velit in civitate 

 damnari, quandoqnidem in judiciis certitudo major obtineri non possit. 

 Etiamsi enim factum propter quod reus aliquis in judicium adducitur, 

 ipso judice inspectaute esset commissum, adesset quidem certitudo delicti 

 et auctoris physica et ab omni dubio remota, sed doli vel culpte , sine 

 qua poenae locus non est, non nisi certitudinem moralem judex haberet. 

 Nam quum conscientia nihil aliud possimus allingere, quam quod intra 

 animum nostrum agitur, et quum illa conscientia sit mere contingens; 

 nunquam, vel propria observalione, vel demonstrationis ope certo scire 

 possunms, quanam aliquis mentis vel animi dispositione factum quoddam 

 admiserit, quod ipsum admisisse vidimus: sed quoniam scientia ac volun- 

 tas inlerna externis actibus manifestantur, a posterioribus qui in sensus 

 incurrunl , concludimus ad priores quee in visceribus aliorum , ut ita 

 dicam, latentes, oculos nostros effugiunt: quae tamen conclusio nunquam 

 est necessaria, sed mere probabilis tanlum. Quapropter aut omnino ju- 

 diciis et poenis est renunciandum, aut judicia secundum ejus probabib- 

 talis normam instituenda et poense decernendas sunt. Quum autem societas 

 sine judiciis et poenis subsistere nequeat, et quum altera ex parte ratio 

 maxime jubeat, ut in societatibus degamus; sequitur,jam ab ipsa natura 

 obligationem judici esse imposilam, ut ne majorem , quam quse possit 



