( 39) 

 testis illud verum credat quod revera falsum est, sive volens et sciens 

 falsum pro vero affirmet, sive denique iis verbis utatur quae falsam veri 

 ideam referunt , manifestum est , testimonium fide sua excidere et plane 

 corruere. Sin contra testis ea quae sunt, revera vidisse, et quae vidit revera 

 testimonio significare velle , et quae testimonio suo significari vult , ex 

 ejus verbis satis apparere videntur, nulla adest ratio, cur debita testimo- 

 nio detrabatur fides. Haec itaque sunt quae ab ipsa ratione, et nulla adbuc 

 lege lata, ad faciendam testimonii fidem requiruntur , iutelligentia sive 

 scientia veri , veri dicendi voluntas, et vera elocutio. Rcliqua requisita 

 ouae vel ab auctoribus proposita, vel a legislatoribus sancita sunt, ad haec 

 tria principalia acccdere et vim suam ex iis mutuari infra osteudam. 



§ 20. 

 I)e requisitis testium principalibus et 1° de veri scientict. 



Ut igitur fidem testimonio praestemus, requiritur inprimis veri scientia; 

 id est, ut testis illud de quo testimonium dicit, probe sciat atque cog- 

 noscat. Verum enim testimonium procedere non potest ab eo qui in falsa 

 opinione versatur; et ideo, quando testis de faclo aliquo testatur, quod 

 se propriis sensibus percepisse profitetur, judicis est, omnes causas, cur 

 homines decipi soleant, diligenter expendere, et videre, anne aliqua ex 

 his in eo forte occurrat. 



Errandi autem causa vel animo, vel sensibus inesse potest. Neque enim 

 sana mens sine integris sensibus, neque integri sensus sine sana mente 

 sufficiunt. Qui itaque furiosi sunt, vel mente capti, vel imbecilli , vel 

 memoria penitus destituti, non magis fidem merentur, quam qui surdi— 

 tate, vel caecitate, vel alio quodam sensuum defectu aut vitio Jaborant , 

 vel qui ea actate sunt, ut noudum perfectum facultatum suarum usum 

 consecuti sint, vel eundem jam amiserint. His tameii errorum causis quae 

 ex perpetuo animi vel sensuum vitio descendunt, diutius non insistam, 

 tum quia apud omnes auctores reperiuutur, tum quia justa earum aesti- 

 matio nulli difficultati subest. Quis enim , precor, furioso vel imbecillo 

 credat, nisi imbecillus vel furiosus? Aut quis tanta stoliditate reperiatur 



