Mf ) 



inde noa raro accidit, ut iuter plures personas, quae simul turbam dimi- 

 cantem viderunt, diversa3 diverso modo rem enarrent. Quapropter judex 

 non ante testimonium aliquod probabit, quani cerlior fuerit factus, non 

 solum testem omuibus facullatibus ad illum factum recte percipiendum 

 necessariis fuisse instructum, sed etiam nullam causarn obstilisse, quomi- 

 nus illas facultates justo modo exerceret, et tempore intermedio eum ad 

 conservandam facti notitiam fideli memoria usum esse, et denique ipso 

 depositionis momento integra mente gaudere ad palam faciendum illud 

 quod inteiiore animo reconditum est. 



§ 21. 



De veri dicendi voluntale. 



Postquam judex nullam causam in teste deprebenderit , cur decipi po- 

 tuisse videatur, examinare debebit, an nulla ei sit, cur alios decipere velle 

 sit suspicandus. Quamvis enim non sequatur ex eo, quod quis mentiendi 

 causam habet , eum ideo mentiri, tamen gravis inde suspicio oritur con- 

 tra illum in quo talis causa occurrit , et eo gravior , quo saepius homines 

 ea causa ad mentiendnm impelli experientia docet. Sed ex adverso, si 

 nulla testem causa incitare videbitur , cur alios in errorem conjiciat , 

 dignus erit existimandus, cujus fidei fides adhibealur , quia sine causa 

 mentiri contra naturam est. Nec si quis forte mentitur quod ita sibi 

 placet, vel quod ita consuevit, ideo dicendum est, eum sine causa men- 

 tiri; quippe causa mentiendi in eo casu est animi improbitas, vel prava 

 mentiendi consuetudo. Quanquam ne improbissimum quidem hominem 

 facile crediderim perjurii pcenae ultro se exponere , si ceteroquin nulla 

 peculiari causa ad falsum testimonium dicendum impellitur (1); attamen 

 non illud mihi volo, ut testi improbo alque honesto perinde credatur. 

 Multum abest. Absurdum enim foret, eodem ordine illos habere, quos 

 egregia virtus , probata vita , et eximium veri studium commendant , 



(1) La volonu* de menlir tient a deux causes : i° l'existence d'un motif seducteur , c'est-a- 

 dire, d'un molif qui se rapporte a l'inleret du temoin ; 2° lexistence d'une habitude qui le 

 dispose a ceder a cet interet, babitude d'improbite. Benth. L. i, C. rx. 



6 



