. (43) 



quidem mentiendi causae eodem gradu suspicionem movent. Sed ea causa 

 magis suspecta liabetur, quae vehementius animos solet exercere, et proinde 

 proprium commodum magis quam specialis erga reum affectus, affectus 

 erga reum specialis magis quam generalis consuetudo (1). 



Ex his principiis omnes quaestiones solvi posse reor, quse circa testium 

 fidem moventur. Inde itaque jam intelligitur, cur delatori sit diffiden- 

 dum. Nam per ipsam delationem delator satis ostendit, se maligne erga 

 reum esse affectum. Inde etiam patet, cur ea regula tam generaliter 

 recepta sit, neminem in sud causd testem esse posse (2). Nam valde 

 timendum est, ne ille qui de se testatur, sui studio judicem decipiat. 

 Inde denique apparet, cur socius criminis contra socios non audiatur. Nam 

 omnia quae testimonii fidem labefactant, in eo maxiine occurrunt: detes- 

 tanda improbitas , scelere coarctata necessitudo et proprii criminis celandi 

 studium. 



§ 22. 



De verd elocutione. 



Tertia superest causa quae ad testimonii veritatem requiritur, scilicet 

 vera elocutio, sive legitimus verborum usus. Parum enim est, testem 

 veram facti inlelligentiam et veri dicendi voluntatem habere, si iis verbis 

 utitur quae proprio sensu accepta aliud significant, quam quod per ea 

 significari vult. Nam testantis meutem judex non cognoscit nisi ex verbis 

 quibus testis eam manifestat, ita ut, si manifestatio falsa est, non possit 

 judex veram mentis manifestatse cognitionem habere; atque haec veri 

 aberratio tanta esse potest, ut ea quae judex existimat cum testantis mente 

 non solum non plene conveniant, sed ab ea prorsus abhorreant. Hoc au- 

 tem fit, si testis proprio sermoni alienum sensum affectat, vel si ea quae 



(i) Haud ignoro aliquando fieri, ut testis privatas utilitates speciali erga reum affectui vol 

 sppcialem affectum improbilatis consuetudini postponat. Sed haec raro eveniunt et ex indol« 

 testis cogiioscenda sunt. Ea expono qua? plerumque fiunt, nou quaa scmper, et qute iutra n i- 

 tur.c ordinem, uon qua? extra naturam obtiuent. 



(a) L. 10, C. de test. Omnibus in re propria diceudi testimonii facultatem jura submoverunt. 



