(54) 



aftirmatur, liominem a Titio fuisse occisum , etiamsi centum testes idem 

 afterrent, nondum adesset probatio, neque tali fundamenlo judex Titium 

 tanquam csedis auctorem posset condemnare. Nec, si Belgam occidisse 

 dicitur, aut Gallum, juvenem aut seuem, Lominem magnoe aut parvae 

 staturoe, testimonium adhuc satis erit determinatum. Sin adjiciatur Sem- 

 pronium fuisse occisum , multum quidem profeceris : nondum tamen 

 omne punctum eris consecutus. Quonam tempore occidit , quo anno , 

 quo mense, qua die, qua hora, quo in loco, an in domo, an in liorto , 

 an in aperta via ? — Occidit hora septima in horto Tusculano. — Sed 

 ea ipsa hora in foro cum Caio familiater conloquebatur : ergo deciperis. 

 — Vidisti Titium Sempronii casde cruentatum, furentem, torvos oculos 

 versantem? Sed modo dixeras, caedem obscura nocte fuisse perpetratam: 

 ergo contraria loqueris , mentiris (1). 



Requiritur 2° ut testimonium sit clarum et perspicuum. Nam ante omnia 

 probe intelligere debet judex qusenam testimonio contineantur, antequam 

 testimonio fidem adjiciat. Quoties itaque confusa et indistincta narrantur, 

 verum testimonium non adest ; sed quaerendum est , unde illa confusio 

 oriatur, an ex errore, an ex prava voluntate, an ex elocutionis vitio. Si 

 ex errore , ignoscendum ; [si ex voluntate , saeviendum ; si ex elocutione , 

 loquenti instandum est, ut ea quse in animosunt, clariori luce exponat(2). 



3° Necesse est, ut testimonium neque de industria meditatum, neque 

 imprudentia festinatum sit. Multum in ea re interroganlis judicio et 

 religioni necessario relinquendum est. Nam si teslantis volunlas erit sus- 

 pecta, judex eum urgere dehebit, ut stalim et ex lempore respondeat, 

 ne dato ad respondendum spatio suas fraudes male instruat et responsa 

 ad decipiendum comj>onat. Sin testis ille erit, cujus intelligentiae magis 

 quam voluntali sit diftidendum , tempus necessarium illi erit conceden- 

 dum, ut ea quae vidit vel audit, sed intervallo temporis aliquantum ob- 

 litterata sunt, in mentem possit revocare et justo ordine exponere (3). 



Idem quoad suggestionem valet : quae adesse dicitur, quando a teste 



(i) Quis, (juid , ubi, (juibus auxiliis, cur, quomodo, qnaudo? Cf. Beutham, 1.2, cap. 3. 

 (2) Cf. Beulham , 1. 2, c. 3. 

 (5) Cf. Bentham, 1. 2, c. 3. 



