( -4« ) 



ille qnem sceleris conscientia exagitabat , saepe se iisdem submittere non 

 auderet et ita propria confessione damnaretur; dum alia ex parte ille cpii 

 eadem suslinebal, peiraro succumberet, siquidem continua armorum con- 

 treclatio baibarorum istorum manus adeo obduraverat, ut vix aqua fervenli 

 vel candenti ferro ollenderentur (1). 



Hanc aulem probandi rationem pe.r experimenla, alia quaedam excepit, 

 quae, quanquam et ipsa sanae rationi repugnabat, utpole qua2 eodem di- 

 vini numinis intervenlu niteretur, tamen tanquam transitus ad meliorem 

 jurisprudenlnc formam consideranda mibi videtur ; loquor de cerlamini- 

 bus judiciariis quas accusatus cum accusatore solemniter committebat, 

 et, quibus si victor exitet, divino iterum judicio credebatur absolutus. 

 Dico,islam probandi rationem tanquam transitum ad meliorem jurispru- 

 dentise formam posse considerari. Nam prseterquam quod scelesti bomines, 

 communi superstitione imbuti , certamen detrectando scelus ipsi suum ali- 

 quando profitebantur , eliam in ipso certamine fieri debuit, ut, quantum 

 fiduciae bona animi conscientia innocenti addebat, tantum detraberet mala 

 nocenli, et ut prior divino auxilio se adjutum ratus eo acrius adversarium 

 premeret , bic Deum sibi abversum putans, eo molbus sese defenderet, 

 atque ita nocentem innocens plerumque superaret. Eo accessit quod ad 

 prima gentis cujusque incunabula fortitudo cum animi integritate ple- 

 runjque.conjuneta occurrat, adeoutplures populi utramque uno et eodem 

 vocabulo appellaverint. Sic vir ocyx^og apud Grsecos simul signiiicabat vi- 

 rum fortem ac bonum ; et Romani virtutis nomine tam strenuitatem belli- 

 cam quam animi candorem intelligebant. Unde non solum non mirandum 

 est, quod in illis temporibus ille qui se fortiorem ostenderat, pro inaocenti 

 baberetur, sed satis credibile videtur, experientiam isti opinioni in ple- 

 risque casibus fuisse consenlaneam. 



Sed procul sit a me, ut ba?c videar laudasse. Narn quoniam societates 

 civiles in eum unice iinem ineuntur , ut singub sub omnium tulela tuti 



(O De sorle, dil Montesquieu , que ces lois produisirent moius d'iujustices qu'etles ue iiireut 

 injustes; que Jes eflets furent plus innocens que les causes ; qu'elles choquerent pius l'e'quite 

 qu'elles n'en yiolerenl les droits , qu'elles furent plus deraisonuables quc- tyranniques. L. 28 , cb. 17. 



