ONVERGANKELIJKHEID. 59 



veer alle eigenschappen der stof misten, moesten de dragers dier krach- 

 ten zijn en zich zelven voortbewegen, om die krachten van het eene 

 gewone stofdeeltje aan het andere mede te deelen. Zoo sprak men 

 van elektrische en magnetische vloeistoffen, van warmtestof enz. 1 ). 



Opmerkelijk is de volgorde, waarin de krachten zich in het brein 

 der natuurkundigen hebben ontdaan van hun voor elk onderscheiden 

 stoffelijk substraat; als het nog noodig kon zijn te betoogen, hoezeer 

 's menschen geest afhankelijk is van zijn orgaan: het ligchaam , dan 

 zou juist die volgorde daarvan een bewijs kunnen opleveren. Het 

 licht kwam vooraan, en dat men van zijnen aard het eerst eenig 

 begrip kreeg, is niet te verwonderen, wanneer men bedenkt, dat de 

 mensch van het licht eene bijzondere gewaarwording ondervindt, die 

 hij in zich opneemt met behulp van een bepaaldelijk daartoe bestemd 

 orgaan. Daarna en in zijn gevolg is de warmte gekomen ; voor deze 

 hebben wij wel geen afzonderlijk orgaan, maar zij brengt in ons toch 

 eene op zich zelf staande en nooit te misduiden gewaarwording voort. 

 Daarna komen (ik zeg opzettelijk komen , want wat ik hier vermeld is 

 niet geschied , maar het geschiedt juist in den tegenwoordigen tijd) 

 de elektriciteit en de magneetkracht. De eerste brengt in ons ligchaam 

 nog eene bepaalde gewaarwording voort , die evenwel met andere kan 

 verward worden, voor de laatste zijn wij volkomen gevoelloos. 



In die volgorde nu zijn wij aangaande de genoemde natuurkrachten 

 tot de overtuiging gekomen , dat zij zijn , niet eene kracht elk met 

 eene bijzondere vloeistof tot drager, maar hoogst fijne bewegingen 

 der deeltjes óf van den aether , die in en om elk ligchaam aanwezig 

 is, óf van de ligchamen zelve, waarin zij zich werkzaam vertoon en. 

 Het is mij onmogelijk hier breedvoerig den aard dier bewegingen te 



') Het zal den lezer misschien in het oog vallen , dat ik hier en eenige regels 

 te voren even goed den tegenwoordigen als den voorleden tijd had kunnen hezigen. 

 Als ik bepaaldelijk het oog op de meeste leerboeken der natuurkunde had , zou ik dit 

 laatste moeten doen. Maar mijn doel is in het volgende eene schets te geven van de 

 denkbeelden der meeste natuurkundigen van den nieuweren tijd. Zij zijn nog niet in 

 een leerboek zamengevat, misschien wel, omdat die denkbeelden daartoe in de bij- 

 zonderheden de noodige afronding missen, misschien ook , omdat men dan iets 



geheel nieuws zou moeten schrijven, en zich van alle tradities, van alle conventi- 

 onaliteiten zou moeten losmaken, hetgeen zeker hoogst moeijelijk is. 



