DE BOUWKUNST DER DIEREN. 



279 



zoowel van den mensch als van de dieren, al spoedig tot de over- 

 tuiging, dat niet alle hunne daden en bewegingen evenzeer het ken- 

 merk van ..bewuste" handelingen dragen. Wanneer iemand, in diepen 

 slaap verzonken, eene beweging maakt , zich b. v. in bed omwentelt, 

 dan is hij zich daarvan niet bewust. Evenzoo zullen wij op eene 

 wandei ing, wanneer onze gedachten afgeleid worden, b. v. door de 

 beschouwing der schoone ons omringende natuur , of door een leven- 

 dig gesprek, eenige honderde malen onze voeten beurtelings vooruit 

 brengen, zonder ons van de daartoe gevorderde beweging in het minst 

 bewust te zijn, tenzij een onaangenaam gevoel in de daartoe gebezigde 

 spieren, dat men vermoeidheid noemt, er ons eindelijk aan herinnert. 

 Zoo zelfs kan het gebeuren, dat in een troep soldaten, door lange 

 marschen en nachtwaken uitgeput, velen slapende blijven doormarche- 

 ren, iets waarvan de schrijver dezes in zijne jeugd zelf een paar 

 malen de ondervinding heeft gehad. 



Alle dergelijke voorbeelden, waarbij nog vele andere zouden kunnen 

 gevoegd worden, bewijzen dus, dat men geenszins uit elke handeling 

 tot het bestaan van zelfbewustzijn en dus van eene ziel kan besluiten. 

 Handelingen, die dit doen, moeten het karakter dragen van wille- 

 keur. Daardoor toch verstaan wij : dat de mensch of het dier zich 

 bewust is van te willen, dat het ligchaam deze of gene beweging 



volbrengt. 



Doch, indien wij vele der menschelijke daden van eenigzins nader- 

 bij beschouwen, dan blijkt al spoedig, dat er in het meerendeel 

 dier handelingen, zelfs in die, welke oogenschijnlijk geheel van den 

 wil afhangen, toch iets is, dat tot het gebied der onbewuste hande- 

 lingen behoort. 



Een paar voorbeelden mogen dit duidelijk maken. 



Er zijn bewegingen, die tot de zeer zamengestelde behooren, die 

 het in werking brengen van vele spieren vorderen, zoodat men slechts 

 door langdurige oefening zich de geschiktheid daartoe kan eigen 

 maken, en die desniettegenstaande een tijdlang geheel onbewust 

 kunnen worden voortgezet. Zoo b. v. het spinnen, het breijen. 

 Het spinnewiel snort, de voet gaat in geregelden takt op en neder, 

 de door de vingeren glijdende draad wordt langer en langer, en toch 



