COMMENTATIO ad QUAESTIONEM JÜRIDICAM. 17 



linm istorum civium Romanorum in systemalis veluti formam redactio , seriorl , imo 

 multum seriorl aetati est tribuenda. Vere enim et rerum ipsarum naturae conve- 

 nienter si ioqui velis , haud ita multum initio peregrinorum et civium jura diversa 

 fuisse videntur. Namque omDes, cum illi, qui ex aliis civitatibus advenae', in civi- 

 tatem jam fuerant recepti , tum vero illi, qui recepti noadum erant , sed tarnen simul 

 cum reliquis Romae vivebant, hi omnes inquam, quidquid alios agere videbant, hoc 

 et ipsi agebant, nee certi quidquam erat constitutum, quid civi soli, tamquam civi 

 liceret, quod idem non liceret peregrino. « Nam" , ali ait Pomp onius , « initio 

 « civitatis noslrae, populus sine certa lege, sine jure cerlo primum agere instituit." 

 Omnibus autem imperabat, omniumque, si qua de re controversia exstllisset, lites di- 

 rimebat rex , judicabatque secundum id, quod bonum et aequum sibi videretur. 

 « Omnia enim", inquit idem Pomp on ius, « initio civitatis nostrae regis manu gu- 

 « bernaLantur" (43 ). Si quis autem civium deiode peregrinis aliquid invideret he- 

 rum, neque id etiam peregrinis convenire judicaretur, vel cum usu moribusqne sen- 

 sim paulatimque certae magis negotiis gerendis invaluissent formae, ad quas cele- 

 hrandas haud admitti peregrini posse viderentur, simul etiam haec omnia civium 

 Romanorum mansere propria: cumque civium semel essent facta propria, ab iisdem 

 exclusi sunt peregrini. Itaque magis moribus, usu atque consuetudine , quam certa 

 q.uadam lege, jura civium Romanorum a peregrinorum juribus sunt discreta , et per 

 temporis lapsum subinde aucta , serius demum ita certo tradi potuerunt , sicuti nunc 

 etiam traduntur. 



Quae igitur cum ita sese habere videantur, sponte patet , non posse in hujusmodi 

 disputatione , ubi de peregrinorum juribus quaerimus , semper accurate observari 

 tempora , definirique, quando jus aliquod peregrinis fuerit concessum, dicam ? an 

 negalum. Namque haec omnia quidem cum historia juris studii , nascentis veluti, 

 crescentis in die, et magis magisque exculti : cum ipso jure ad certa quaedam prin- 

 cipja revocato, atque deinde ex iisdem deducto rursus principiis et amplificato : 

 denique cum vi et efficacitate , quas ad juris civilis rigorem mitigandum habebat jus 

 honorarium , et ipsa adeo peregrini Praetoris jurisdictio, in qua gentium juris ma- 

 Xime ob oeulos habebat principia, intime sunt conjuncta; quorum omnium genera- 

 liter historia tradi, ostendique , quin digito quasi demoustrari polest., quomodo et 

 quibus in rebus Praetores jus civile adjuvaverint , suppleverint , correxerint ; sed 

 quis est, qui, paucis tantum exceptis casibus, definire possit tempus, et indicare , 



quo 



<43) Huc aJeo potiiit respkere Festus eo loco, quem superiori J. cltavimus. C£ Cicero de Pe- 

 puhlica. V. a. 



