i 



COMMENTATIO ad QUAES TIONEM THEOL GIC AM. 53 



TOx, alia, notionem contingentem constituunt. Si cogh&tnm. Judicium sit h. e, talis 

 cogitatio, qua relatio iuter noiiones quasdam intercedens , modo definito cogitatur, 

 Tel est prohlematicumy vel assertoricum, vel denique apodicticum, Si eletnenta, 

 Judicium constituentia ita conjungantur , ut sibi non sint opposita, problematicum di- 

 citur; si vero revera judices , assertoricum dicitur Judicium; si denique firma tibi 

 insit persuasio, edia ratione judicari non posse, Judicium dicitur apodicticum. 



De modalitate, notionem ac Judicium spectante vidimus ; res autem , quae extra nos 

 adsunt, itidem modalitatem constituunt. Ad quas si dirigas mentem , res sunt pos- 

 sibiles , reales , necessariae ( i ). Kes possibilis ea dicitur , cujus existentia non in- 

 Tolvit contradictionem e. g. equus alatus ; impossibilis contra, cujus existentia con- 

 iradiciionem involvit e. c. circulus quadratus. A reali ad possibile — sie Logici Ji- 

 eunt — valet consequentia ; res realis nil aliud est quam possibilitas in realitatem 

 mutata, sive quae revera existit. Res necessaria ea dicitur, quae alio modo ^sse non 

 potest : contrarium sibi repugnaret. Non quidem sibi repugnaret , Ens , quod dicimus 

 necessarium , non esse; sed alio modo illud esse, contradictionem involveret. Hoc se- 

 quentibus adponendis clariorem accipiet lucem. 



Res et possibiles et reales, quas distinguimus in res physicas atque morales , mun- 

 dum ac libertatem, dieuntur contingentes. Rebus accarate conspectis, causam, 

 ob quam ita sant , eas non a se , cum et alio modo esse possint , babere videmus ; re- 

 bus ipsis ratio, ob quam ita sunt, non sua vi indita est. Itidem dieuntur relative 

 necessariae (3). Necessitas seil, duplex est; vel in re ipsa ratio, ob quam res ita 

 sit, posita est; ve^ ratio, ob qsiam ita sit, alia re ei est indita. HanC dicere pos- 

 sumus necessitatem relativam. Hisce a me posiiis haud longe abesse videtur con- 

 ciusio : 



Si res reales dici possint relative necessariae, libertas, quam rem realem dixisti, 

 relative est necessaria ; 



Cui vero rei indita est ratio aliena vi, ob quam ita agit, libere non agit; 



Ergo libertatem mutasti in necessitatem. 



Quamquam quidem, ut lubenter confiteor, paradoxa dicta nostra videri pos- 

 sunt ; omnis tarnen conclusio , quam ex iis elicuisti , benevole lector ! vim suam 

 amittit, Si quae de Jibertate nostra in medium prolata sunt, in memoriam revoces. 

 Vidimus nempe eam dicendam esse relatiuam , cum, si ejus originem spectes, depcn- 



den- 



{ I ) H. Planck 1. c. 



i») Cf. B, Nieuhoff oyer Spinoeisme pag. 98, 



