48 E V E R H A R D I HEIKES S I K K E S 



Wjo, Calvino septciitrionali Enropae parli incenderetar, lierl aliler non potuit , qnin 

 et ilHc haec indifTeientiae libeitas Deo abjudicarelur. Uli autetn vulgo fieri solet, 

 al) uno extremo ad aliud deferri mentem humanam , sie et cum libertatls divinae no- 

 tione hie obtinuit locus. 



§. 2. Spinoza, 



Benedicius de Spinoza annO mdcxxxii Amstclodami , e pareniibas Judaicam 

 profitenlibus religionem , natus est. Patrum relicta religione , in succuin et san- 

 guiuem vertere conatus est Renati Carlesii philosopliiam , tuiic temporis pliilo- 

 sophos luce sua eoUustrantem. Ingenio vere pliilosopbico praeditus , ejus imperfec- 

 tiones mox observavit, sibique extrusit systema, nou quidcoi forma iiova, sed ma- 

 terie nova excellens. Nonnulli lubenter accepcrunt, plurinii vero reliquerunt; Ulis 

 Spinozam laudantibus , bis voce scriptisque omni modo eum reprehendentibus. Vi- 

 tam coutemplalivam a practica discernenles , mediam tenemus viam , et reprclienso- 

 rcs et laudiitores sumus. Inter ipsos autem obtrectatores laudatoresque mira obti- 

 nuit disseusio. Hie eum Atlieismum , ille Pantbeismum docuisse statuit; ab bis Ma- 

 terialistis, ab illis Idealistis adscriptus est. Multi eum sunt interpretati , mullique 

 perverse sunt inlerpretati. Cum, scilicet, omnis veri pbilosopbi philosopbia a prin- 

 cipio quodam, cui omnia pbilosopbemata, sive analytica sivc syntbetica ratione sunt 

 superstructa , orialur necesse est, jvire viri docli Spinozae scripta inlerpretantes , 

 huic priiicipio, a quo Spinozae pbilosopbia orilur cojnoscendo, operam navarunt, 

 Alii aliter (i); nos Bernardunj, ]Slieuho[f (2) sequimur, virum inter omnes Spino- 

 zae iiiierpretes magnuni. Hie seil, docet, divinae liberlatis nolioucm omnis Splao- 

 zat docLiiiiae esse principium. 



Cum ex nostra quidem opinione Vos , Clarissimi Viri ! praecipue Spinozae no- 

 tionem perveisam libertaiis divinae, atque errores, qui inde proguati sunt, cogitas- 



tis 



tesiura docuisse, Deura, si ei libuiseet, decerncre potuisse, ut nee bis bina qualuor essent, nee tres 

 ancuU trianguli plaai aequales essent duobus angulis reclis? S3d Iioc volui, illuin pbilosopliandi sub- 

 tilitate adjuvasse , ut mentes ex sopore excitarenlur. — Cf, R. Cudwürthi Syst. Inlell. ed. J. L. Mosh. 

 Cap. V. §. XIX. 



(t) Sic e. g. Heidenreich in Natur und Gott, nach Spinoza, pag. io3. i/'us^fem Pliilosopliie der na« 

 türl. Religion, Tom. I. p. 265. principium fuisse docet veterum philusopboriini senlenliaiu: ex /uA/fo 

 nihil fit. Raphson , in Conara . de spalio reali , statuit juinclpium : spalii notiüneni. Brücket-, Bmideus 

 (de Athelsmo, pag. 355 ) , aliique aotionem substanliae fulsse Iradunt. 



(2) Hie magna doclrinae copiä , Spinozae doctiinam proposuit in libro saepe lauJ. i Over Spiuo- 

 «sme. Harderovici i-^gS. Cf. pag. 54 sqq. Hunc et sccutiis est vir summe Yen. H. Muntinglie in ejus 

 Theol. TUeoiel. Part. II. pag. 8. iiidemqne Cl. A. Ypcy in) Yervolg op de Kerkulijke GescJuedetüs door 

 jr. vun Hamelsiietd Tora. X.YIY, pag. 123. 



