So E V E E H A R D I H E I K E S S I K K E S 



digna, louge a Deo lemovenda est. Nunc autem caulio est adbibeiula. Ilic duae 

 sant -viae, quarum prima ad fal:;lismum , altera ad libertatem diicit. Priiuain iu- 

 gressus est Spinoza, Daum agere non posse ex ratione boni statueiis. Sic enim fato 

 externo subjiceretur. — Inda Dens voluutateai deicrminat, omni coactioue externa 

 exclusa , ex uecessitate natuiae. Spinozam iude primam elegisse viam patet. Omnem, 

 enim libertatem definitio haecce lollit. Libertas Deo plane eri|pitur : causam enim. 

 voluntatis suae non babet a se, non est propria acllvitas; sed vüliintas ejus determi- 

 natur, Dens non agit ex volnutate sua, sed interna coactlone. Cum autem libertas e 

 diametro coaclioni opposita sit, libertatis vox ad Del libertatem designandam in Spi- 

 nozae systemate adbibita , omni sano sensu est deslituta (i). 



Cum pbilosophi sit, ita stabilire principium, ut ab omni dubio sit remotum, 

 (quod enim si omittat, omuia , quae principio sunt superstructa, falsa sint oportet), 

 jure e Spinoza argumenta petimus , quibus deGuilionis verltatem confirmaverit. Quae 

 autem cum fruslra petantur , nos non dubitamus , quin habeamus petilionem priaci- 

 pii. — Cum enim Daas volendi principium habet a se, uuice a Deo pendet, qua ra- 

 tione voluntatem suam determinet. Nos quidem tenemus , illum modo perfectis- 

 simo delerminare voluntatem, sive , uti nos yerbis ex bumana lingua dcsumtis diccre 

 solemus , secundum ralionem divinam; donec meliora nos docuerit Spinoza. Ejus 

 timor , ne Daus hoc modo fato snbjicerctur, omni ratione est destiiuius. Profecto 

 enim iion ab aliena vi , sed ab ipsa voluntate divina haec voluntatis determinatio 

 pvoficiscitur. Et nos lubcnter concedimus, Daum agere ex nacessitate naturae suae', 

 ita tarnen , ut nullo modo interna coactio sit habenda. Ipsa enim naturae necessitas 

 ab ipso Deo tantum proficisci potest, 



Nolione perversa euucleala, videamus , quinam inde prognali sint errores. 

 Nemini profecto mirum videri potest, quod in Spinozae doctrina de Deo, sapien~ 

 tiae , boniiaiis , sanciitatis , justitiae difinae nuUa Jiat nientio. Quid enim? num 

 eus coaclione interna agens , ita agere possat, ut consilii spacimina praeberet actio? 

 Attribut» in voluntatem desinantia, quae stat pro ratione, Impetus est brutus ac 

 efi'renatus. Spinoza hanc quidem vocem non adhibuit, sad ejus loco usus est po- 

 tentia ; quae « potentia est ipsa ipsius essentia." (2) Sic profecto talem babemus 

 Deum, in quo cogitaudo horror metusque nos invadit; nee vero illum in coelis pa- 

 trem , cujus essentia est libertas, sapientia , amor, sanctitas, quem precibus adimus, 

 quem veneramur , quemque diligimus. — Sic omne divinum Deo aripuit Spinoza , 

 perversa libertatis nolione. Quodnam jam ens ei remansil? 'Et primo quidem rea- 

 le 



( 1 ) Cf. Nieuhoff 1. 1. pag. 290 sq^i 

 , (a) Eth. lib.l, Prop, XXIY. 



