5a EVERHARDI HEIKES SIKKES 



ubi haec dicit: « Substanlia noa potest produci ab alio," et nunc ita concludit; 

 <( erit itatjue causa sui" ( i ). 



lüde ila leuemus accuratissime vidisse Nieulioff" ( 2 ) nostratem , qni ex notionc 

 libei'tatis divinae perversa otnuem Spinozae doctiünam deducere conatus est. — Jam 

 videamus , quid porro inde sequatur. 



Mundus a Deo diversus cogitari non potest, cum substantia sit infinita, et aliquid 

 praeter eam involveret atlributum divinum. Inde « Deus est omnium rerum causa 

 immanens , non vero transiens (3)." Inde omnes res singulares non sunt diversae 

 a Deo, sed tantum modi attributorum dirinorum sive extensionis , sive cogitationis 

 infinitae (4). 



Ex hoc et patet, quid voluerit Spinoza, si diceret de natura naturanle et natura 

 nalurata. Substantia scilicet per se sumta est natura naturans : substantia quatenus 

 agit, quatenus se manifestavit, est natura naturata (5). 



Valde et fallimur, si res contingentes, sive relative necessarlas liabeamus. In hac 

 rerum natura nihil contingens cogitari potest. Deus est necessarius-, divinaeque na- 

 turae modi eadem ratione necessarii. — « In rerum natura nullum datur contingens ,, 

 sed omnia ex necessitate naturae divinae determinata sunt ad certo modo existen- 

 dum , et operandum (6)." — Praeterea res nuUo alio modo, nee alio ordine a Deo 

 produci potuerunt, quam productae sunt. Omnia enim ex necessitate naturae divinae 

 «e<^ui debeut (7). 



Per- 



(i) Longe a me abest , ut negem , Spinozam substarrtlae exlstenllani necessariam tribursse ; hJc 

 autem de deßnilione vocis subslanliae sermo est. Quae in medium prolata si vera siul, oranis ;Spi» 

 nozismi dediictio inde facUior fieri debet. 



(3) Quamquam non probe scio , an eadem ratione Clariss, Vir deduxerit, cum eum non satls ac- 

 curate seciitus sim , verba tarnen adJucere possum , mihi de deducllonls meae veritate persuadcntia. Sic 

 enim scripsit in lib. saepius laud. pag. 57. « Van dit vrijheidsdenkbeeld der Godlieid schljnt Spinoza 

 allereerst te zijn uilgegaan , en dit , vereenigd met ziJB wiskundig betoog van voran en den geest 

 van bet Cartesianisme voert regelregt op zijn stelsel. — Van hier is Spinoza analytisch opgeklom- 

 men tot bet denkbeeld zljner noodzakeUjk vrije godheid , — ea van daar syntbetiscli uilgegaan in 

 Let daarslelleu van zijne leer." 



(3) Elb. Lib. I. Prop. XVIL 



( 4 ) Per modum intelHgo substantiae affecliones , sive id , quod in alio est , per quod etiam conci- 

 pitur. Def. V. Lib. L Elh. 



(5) Natura naturans talia exhibet substantiae attributa, quae aeternam et infinitam essentiara ex- 

 primunt ; b. e. deus, ut causa libera. — • Naturata, quod ex necessitate dei naturae , sive iiniuscujusque 

 dei attributorum sequitur, h. e. omnes dei attributorum modi, ut res in deo, sine deo non conci- 

 piendae. Lib. I. Etb. Prop. XXIX. 



(6) Eth. Lib. I. Prop. XXIX. Ni&ihoff 1. 1. pag. 196 sqq. •- « Contingens respectu defectus nostra» 

 cognilionis." Prop. XXXIII. 



|[7 ) Eth. I.ib,I. Prop. XXXm, 



