ORATIO. 171 



Est hoc quod dicunt, privatis in iudiciis veritatem tantum investigandam 

 formalem. Est hocce principum quod Germani Verhandlungsmaxime 

 vocant. 



Et sane res est magni momenti. Libertatis civilis fundamentum et prae- 

 sidium recte dixerim, quo sublato etsi populi comitiis et sufiPragiis respu- 

 blica omnis gerenda relinquatur, de omni übertäte actum erit. Magistratus 

 etiam populäres privatis civium se immiscere rebus, populi quo verae 

 libertatis studiosiores , eo minus toleraverint. Cernitur hoc vicina in Ger- 

 mania. In plerisque regionibus hereditatem adire, rem immobilem, ne 

 minimum quidem agellum, alienare vel pignori obligare tibi non permit- 

 titur , nisi antea ius tuum magistratui probaveris. Quomodo hoc Americani , 

 Angli, nostrates, Galli adeo ferrent? Et tarnen cum nostra memoria in 

 Germania oninia libertatis clamore replerentur, cum adeo in iudiciis pu- 

 blicis processum flagitarent accusatorium , vitam civilem a magistratibus 

 liberare ne cogitasse quidem videntur. 



Haec iudiciorum privatorum natura varios apud populos variis aetatibus 

 magis minusve apparet. Sed nunquam prorsus exuitur. Nee adeo exui 

 potest ; sed quo studiosius opprimitur eo magis emiuet. Huius rei exemplum 

 praebet Fridericüs II Borussiae rex. Hie ut , quod ipse prae se ferebat , 

 cives ab advocatorum fraudibus et litium impensis salvos praestaret, iudi- 

 ciorum ordinem alio superstruere fundamento decreverat. Ut advocatis 

 careri possit, magistratus ipse ageret, ipse causam instrueret, petitorum 

 finibus non contentus quid in quaque causa verum esset inquireret, et 

 secundum veritatem iudicaret materialem. Sic reiecto quod dicunt Germani 

 Verhandlungsmaxime, iam litigaretur secundum quod iidem vocant Unter- 

 mchungsmaxime. Videtis, auditores, consequentia , quae primis concessis 

 reprehendi iam non possunt. At eo tarnen et rex ille, cui, si uUi, pro 

 ratione stabat voluntas, progredi non est ausus. Non ista sancivit conse- 

 quentia regius rerum novator. Sic, ut alia mittam, penes privatos sui iuris 

 cives plerumque mansit arbitrium, an ad magistratus provocaretur , et nisi 

 in causis exceptis sine provocatione magistratus non intercedebat. Sed tamen 

 et sie, reiectis hisce aliisque quae principium semel admissum secum ferre 

 videtur, adspernante natura, nova diu stare non potuerunt instituta. Brevi 

 nomine relicto, res fere penitus sublata fuit, ita ut et nunc in Borussia 



22* 



