188 O. VAN REES 



De verwarring van den staat met een bloot uitwendig middel tot handha- 

 ving van regt en orde , de huldiging van een verdicht maatschappelijk vcr- 

 drag als zijn eenigen grondslag en wet, wijken meer en meer voor het 

 bewustzijn , dat de staat geen vrijwillige vereeniging van op zieh zelven 

 staande menschen, geen gewrocht van menschelijke willekeur, maar een 

 kunstig organisme is, dat zieh volgens bepaalde, door de hoogste wijs- 

 heid ingestelde, wetten beweegt, en alleen door hare eerbiediging aan 

 zijne verhevene bestemming kan beantwoorden. Van daar dat op elk gebied 

 der staatswetenschappen het streven zigtbaar is, om dieper in den aard 

 van dat organisme door te dringen, en de oorspronkelijke krachten op 

 te sporen , aan wier geheime werking staat en maatschappij hun aanzijn 

 en hunne inrigting te danken hebben. De politieke geschiedenis bepaalt 

 zieh niet meer tot de schildering van de regeringsvormen en de onderlinge 

 verhouding der onderscheidene volken, maar acht het niet beneden zieh 

 in de inrigting van het regtswezen, in den toestand van handel en nijyer- 

 heid, in het stelsel van opvoeding en onderwijs, en zelfs in de heerschende 

 denkbeeklen omtrent godsdienst en zedeUjkheid den loop hunner ontwik- 

 keling op te sporen. Het volkenregt, niet meer tevreden de betrekkingen 

 tusschen de natien aan de eeuwige voorschriften des regt te toetsen, streeft 

 er naar om ook op zijn gebied de wetten te leeren kennen, waardoor het 

 zamenleven der volken wordt beheerscht. Het wijsgeerige staatsregt, dat 

 ZOO dikwerf gevaar liep zieh in nevelen te verliezen , door den bodem der 

 werkelijkheid te verlaten, begint meer en meer de ervaring tot grondslag 

 zijner bespiegelingen te nemen. Toen de groote MoNTEsauiEU de Engel- 

 sche staatsregehng als een navolgenswaardig voorbeeld aanprees, beriep hij 

 zieh, tot regtvaardiging zijner ingenomenheid , reeds op de omstandigheid , 

 dat zij volkomen overeenstemde met het karakter en de instellingen der 

 volken van Germaanschen oorsprong; en sedert zijne leer aan het consti- 

 tutioneele staatsregt het aanzijn heeft gegeven, is in de geschiedenis dier 

 wetenschap een voortdurend streven op te merken, om niet slechts het 

 natuurlijk organisme der maatschappij , vooral met het oog op de zamen- 

 stelling eener wäre volksvertegenwoordiging , meer in aanmerking te nemen, 

 maar ook in het algemeen aan de geschiedkundige grondslagen van het 

 positieve staatsregt steeds meer waarde te hechten. De behoefte aan vol- 



