RE DE V GERING. 193 



organisch geheel te vereenigen, volharding en ondernemingsgeest : zietdaai- 

 de eigenschappen van onzen landaard, welke de grondslagen van Neerlands 

 ontwikkeling en bloei hebben gelegd. Door bare zamenwerking zijn zee 

 en stroomen in een eeuwenlangen strijd niet slechts tot onderwerping 

 gebragt , maar zelfs gedwongen een aanmerkelijk grondgebied als tot prijs 

 van den vrede af te staan. Door hunnen invloed heeft de visscherij zieh 

 allengskens tot zeehandel uitgebreid en zijn onze voorouders de bekwame 

 en onverschrokken zeelieden geworden, wier ranke kielen reeds op het 

 einde der middeleeuwen bij voorkeur gebruikt werden, om Pruissische 

 granen tegen Fransche wijnen te verruilen , of Spanje en Portugal van 

 Noordsche balken en Hollandschen haring te voorzien. Doch deze om- 

 standigheden zijn op zieh zelve nog niet voldoende , om den buitengewonen 

 bloei van Holland in den aanvang der zeventiende eeuw, in vergelijking 

 met dien zijner naburen, te verklaren, en bepaaldelijk aan te wijzen, 

 waarom de handelskennis , de ondernemingsgeest en de kapitalen van de 

 rijkste der zeventien Nederlandsche provincien grootendeels binnen de 

 engere grenzen van Noord-Nederland , en wel hoofdzakelijk in de provincie 

 Holland, zijn zamengevloeid. Waarom hebben de Vlaamsche wevers en de 

 Antwerpsche kooplieden gedurende den opstand tegen Spanje in zoo groo- 

 ten getale hun vaderland verlaten, om zieh voor een aanzienlijk gedeelte in 

 onze voornaamste koop- en fabrieksteden te vestigen? Een onzer be- 

 kwaamste publicisten uit de tweede helft der zeventiende eeuw, Pieter de 

 LA Court, heeft dat vraagstuk reeds voldoende opgelost. Het waren 

 volgens hem niet alleen de rampen van den krijg, waardoor zoovelen zieh 

 genoopt vonden eiders een toevlugtsoord te zoeken : bovenal hadden geloofs- 

 dwang en wereldlijk despotisme, met de grootste onkunde van de wäre 

 belangen der nijverheid gepaard, de bronneu der volkswelvaart in de 

 zuidelijke Nederlanden langzamerhand uitgedroogd. Welk Protestant, en 

 zelfs welk Katholiek, kon zonder overwegende redenen in een land blijven 

 wonen, waar hij elk oogenbUk aan een hatelijk en hagchelijk geloofsonder- 

 zoek kon worden prijs gegeven, waar de medewerking zijner wettige ver- 

 tegenwoordigers aan het bestuur meer en meer door vorstelijke wiüekeur 

 overschaduwd en vervangen werd, waar de druk der telkens verhoogde 

 belastingen zieh paarde aan de roofzucht van losbandige krijgsbenden , en 



25 



