194 0. V A n R E E S 



hij zelfs zijne koopmansbocken niet sluiten kon voor het scherpziende oog 

 van fiscale scliraapzucbt en woest fanatisme? Doch waarheen zieh te 

 wenden ? Waar was destijds eene piek te vinden , die aan de nijverheid 

 eeue vrije en veilige schuilplaats aanbood ? Ook in Frankrijk woedde een 

 vreesselijke godsdienstkrijg , en de gruwelen van den Bartholomeiisnacht 

 waren nog geenszins vergeten. Ook daar matigde de kroon zieh onbcperkt 

 gezag aan , en zag bij de heffing der tolregten uit kortzigtige zorg voor de 

 schatkist de belangen des liandels voorbij. Engelaud scheeu altbans de 

 Protestanten met opeue armen te zuUen ontvangen, en was daartoe inder- 

 daad niet ongcnegen , voor zooverre zij niet beproefdeu eenig aandeel aan 

 zijne Industrie te nemen, of zieh althans met nieuwe, aldaar nog niet 

 uitgeoefende , bedrijven bezig hielden. Doch wee den vreemdeling, die 

 zieh aldaar als mededinger in een inheemschen tak van Industrie deed 

 kennen ! Strenge wetten sloten hem van de uitsluitend daartoe geregtigde 

 gilden uit en weerden zijne voortbrengselen uit hunne ruime hallen. Door 

 hooge bclastingen zwaarder dan de ingezetenen gedrukt en op onderschei- 

 dene wijzen in zijnen arbeid belemuierd en bemoeijelijkt , werd hem 

 dikwerf geen andere keus gelaten, dan de voordeelen van zijn nieuw 

 verblijf met het verhes van een winstgevend bestaan te betalen , of eiders 

 een meer gastvrij oord op te zoeken. Daar wenkte hem, onzeker werwaarts 

 hij zieh begeven zou, het volkrijke en bloeijende Holland toe; Holland, 

 waar te midden van den krijg eene veiligheid en erde heerschten, gelijk 

 zij eiders, de gansche beschaafde wereld door, te vergeefs gezocht werden; 

 Holland, waar volkomene gewetensvrijheid bestond en zelfs in enkele 

 steden, door een verlicht bestuur, godsdienstvrijheid werd toegelaten ; 

 Holland, welks politiek inzonderheid de ontwikkeling en bevorderiug van 

 handel en nijverheid beoogde. Reeds van de vroegste tijden af was nien 

 daar bedacht geweest, oni door vrijdom van tollen en andere voorregten 

 bekwame en kunstvaardige vreemdelingen aan te lokken. Het was er een 

 beginsel van staatswijsheid geworden, dat door de Staten als een kostbaar 

 erfgoed hunner voormalige vorsten in eere werd gehouden, om voor 

 vreemde scbepen en kooplieden het verblijf in de Hollandsche havens zoo 

 gemakkelijk en aangenaam mogelijk te maken. De vroedschappen , door 

 denzelfden geest bezield, wedijverden met elkander om de steden in be- 



