l 



REDE V GERING. 195 



volking en welvaart te doen toenemen, door aan de fabriekanten , die zieh 

 aldaar kwamen nederzetten , bescherming en ondersteuning te verzekeren. 

 Wel bestond ook in Holland, gelijk in alle Nederlandsche gevvesten, het 

 gildewezen; doch het was er reeds volkomen ondergeschikt geworden aan 

 de stedelijke overheden, die zorg wisten te dragen, dat het aan de vesti- 

 giug van nijvere vreemdehugen slechts weinig hinderpalen in den weg kon 

 leggen. Boveudien , hoe gunstig was Holland voor den handel gelegen , 

 en hoeveel uitwegen bood het daardoor aan zijne fabriekwaren aan! Tus- 

 schen het uoorden en het zuiden van Europa geplaatst, van goede havens 

 ruim voorzien en door breede stroomen met zijne naburen verbünden , 

 scheen het als voorbestemd te zijn om eene der voornaamste stapelplaatsen 

 van den Europeschen en welligt van den wereldhandel te worden. In 

 Holland werden derhalve, naast burgerlijke en gewetensvrijheid, naast 

 veiligheid van personen en goederen, eene voor die dagen betrekkelijk 

 groote vrijheid van arbeid, talrijke en uitstekende middelen van gemeen- 

 schap en een uitgebreid handelsverkeer met alle beschaafde natien aange- 

 troffen. Voorzeker kan het niet bevreemden, G. T., dat Holland in het 

 laatst der zestiende eeuw door zulk een vloed van landverhuizers , niet 

 slechts van bekwame arbeidslieden , maar ook van schatrijke kapitalisten en 

 kundige ondernemers overstroomd werd, dat de muren van ondersoheidene 

 steden herhaaldelijk moesten worden uitgelegd en overal prachtige ge- 

 bouwen verrezen, die van den rijkdom der inwouers getuigden. 



Er zijn in de geschiedenis der menschheid, en ook in die der staat- 

 huishoudkunde , weinig gebeurtenissen , zoo gewigtig wegens oorzaken en 

 gevolgen, zoo tragisch in hare ontwikkeling , zoo rijk in veelzijdige leering, 

 als de zegepraal onzer voorouders in den strijd tegen Spanje. Welk rijk 

 was ooit in gunstiger omstandigheden geplaatst, om zieh tot den hoogsten 

 trap van welvaart en rijkdom op te heffen, dan Spanje onder de regering 

 van FxLiPS H? De inwoners vormden eene krachtvolle en ernstige natie, 

 vol moed en ondernemingsgeest. Het land zelf, niet ten onregte //Europa's 

 lusthof" genoemd, werd door den gloed der zuiderzon gestoofd zonder er 

 door verschroeid te worden, terwijl de kunstige waterleidingen der Ara- 

 bieren zijne buitengewone vruchtbaarheid nog verdubbeld hadden. De 

 landbouw was er reeds vroeg in eere geweest en tot bloei gekomen. De 



25* 



