R E D E V E R I N G. 185 



wanneer wij in aanmerking nemen , hoe zij , den zin der wet in het licht 

 stellende , haar tegen misverstand waarborgt en zekerheid geeft omtrent 

 haar anders twijfelachtige en soms zeer onzekere bedoeling, dan zullen 

 wij moeten erkennen, dat zij met haar medewerkt tot bepaling van het 

 regt, ook voor die onderwerpen, welke de wet zelve heet geregeld te heb- 

 ben, en haar alzoo aan hare roeping helpt beantwoorden ; maar dan zullen 

 wij voorzeker ook genegen zijn , haar eenen hoogeren rang , dan dien van 

 dienares toe te kennen. De uitlegging der wet is dan ook wel op eene 

 lijn gesteld met de wetgeving zelve, ja met deze vereenzelvigd. Hierte- 

 gen pleit nu wel het begrip van uitlegging zelf, wier resultaat het regt 

 niet bepaalt naar het goedvinden van den uitlegger, maar naar den uit- 

 gedrukten wil des wetgevers, zoo als die overeenkomstig de bedoeling van 

 dezen moet worden opgevat. Maar toch , al is de wet zelve de voornaamste 

 bron van het positive regt eens volks , — de wetenschap , die haar helpt 

 zijn, wat zij moet wezen, maar zonder wier medewerking zij dat niet naar 

 behooren zou kunnen zijn , verdient daarom voorzeker ook wel eenig deel 

 te hebben aan de eer, die zij geniet. 



Wij hebben ook gezien, hoe zij de toepassing der wet op de feiten ea 

 betrekkingen des maatschappelijken levens mogelijk maakt en regelt. Zij 

 is als het wäre eene middelares, die deze feiten en betrekkingen open stelt 

 voor de werking der wet, en deze zoodanig tegenover gene plaatst, dat 

 die werking volgen kan en volgen moet. Die werking, die toepassing, is 

 de levensbestemming der wet, het doel, waartoe zij als regtsbron bestaatj 

 maar uit en door zieh zelve kan zij zieh de bereiking van dat levensdoel 

 niet verzekeren. De wetenschap des regts, die haar ook daartoe helpt en 

 bijstaat, en met wier hulp en bijstand zij aan hare bestemming kan be- 

 antwoorden , is weder niet enkel eene dienares ; zij is eene medewerkster der 

 wet; zij neemt deel aan de taak, die op deze rust; zij mag ook deelen 

 in den rang, die haar wordt toegekend. 



Maar wij zagen tevens, hoe de wetenschap des regts, zelve productief, 

 werkzaam is tot aanvulling der bestaande wetgeving; en van dit stand- 

 punt vertoont zij zieh in eene andere betrekking tot deze. Waar zij 

 spreekt, omdat de wet zwijgt, en nu naar hare stem als tolk des regts 



24 



