186 G. DIEPHLIS 



geluisterd wordt, daar treedt ook zij op, ik zal niet zeggen als wetgeef- 

 ster, maar toch in gelijke betrekking als de wetgever, en moet zij, ne- 

 vens de wetgeving , ook zelve als regtsbron erkend worden. 



Is het noodig, dien haar aangewezen rang te regtvaardigen? In het al- 

 gemeen is het regt geen gewrocbt van de wet ; deze is slechts een middel 

 tot bepaling van het regt voor een bijzonder volk. Maar ook voor het 

 positive regt van een volk is de wet niet de eenig mogelijke bron ; zij is 

 zelfs niet de oorspronkelijke vorm, waarin het zieh het eerst pleegt te ver- 

 toonen. Dit is veelmeer de gewoonte ; die ook zelve het regt niet schept , 

 maar een uitvloeisel is van de regtsovertuiging of het regtsgevoel des volks, 

 zieh, als in een zigtbaren vorm, openbarende in die gewoonte, die alzoo in 

 het algemeen de oudste regtsbron is. Nevens haar treedt de wet op , 

 waardoor, in den vorm van een voor allen verbindend voorschrift, eene 

 regtszekerheid wordt bewerkt , die uit de regtsovertuiging des volks , zoo- 

 als die zieh in de gewoonte afspiegelt, niet in voldoende mate voortvloeit. 

 De wetgeving bepaalt zieh aanvankelijk tot weinige bepaUngen; het gebied 

 der gewoonte is meer omvattend. Maar hoe meer het maatschappelijk ver- 

 keer zieh uitbreidt, en bij toenemende beschaving en ontwikkeling de regts- 

 betrekkingen meer ingewikkeld worden , des te meer doet zieh de behoefte 

 aan vaste wetten gevoelen ; des te onvaster en ongenoegzamer wordt de 

 gewoonte; des te meer moet zij het veld ruimen voor de wet, maar des 

 te meer is deze ook in staat dat veld in te nemen. 



Intusschen is daardoor de groud niet vervallen, waarop het gewoonteregt 

 rust. En die grond is niet, gelijk vroeger veelal werd aangenomen, de 

 wel niet uitgesproken , maar toch door zijn stilzwijgen kenbaar geworden 

 wil des wetgevers. Eigenlijk moet er zelfs geen sprake zijn van den wil 

 des volks, dat in zijne handehngen, die, tot gewoonte geworden, het ge- 

 woonteregt vormen, slechts door zijn regtsgevoel wordt geleid, zoodat er 

 niet aan eene onderlinge afspraak of stilzwijgende overeenkomst, maar al- 

 leen aan eene geheel natuurlijke eenheid van zienswijze gedacht moet 

 worden. 



Ook de behoefte aan eene andere regtsbron nevens de wet blijft voort- 

 durend bestaan. Het onvoldoende en onvolledige der wetgeving zelve, ook 

 ten aanzien van de door haar behandelde onderwerpen , heeft ons dit reeds 



