REDEVOERING. 187 



doen zien; en bij het ontstaan van nieuwe feiten an betrekkingen , die 

 door het regt geregeld moeten worden, kan er nog geen wet aanwezig 

 zijn, die deze regeling behelst, omdat de wetgeving die feiten niet kan 

 vooruitloopen , noch zelfs daarmede gelijken tred houden. 



Doch, terwiji vroeger de regtsovertuiging des geheelen volks een gewoon- 

 teregt vorm de, treedt het volk in zijn geheel bij de ontvvikkehng des regts 

 allengs meer en meer terug. Deze wordt meer bepaald het werk van hen , 

 die het regt beoefenen , die wel is waar ook vroeger reeds , bij de beban- 

 deling en toepassing van het door wetgeving en gewoonte beide bepaalde 

 regt, aan de verdere vornaing hiervan medewerkten, maar nu meer uitslui- 

 tend nevens de wetgeving die taak te vervullen hebben , en , door de 

 meerdere ontwikkeling der wetenschap zelve , daarvoor ook des te meer 

 berekend zijn. 



De geschiedenis van ons eigen regt kan het gezegde bevestigen. Ook 

 hier was gewoonteregt de oorspronkelijk vorm, waarin het verscheen; maar 

 toen zieh meer en meer de behoefte aan enkele bepaalde voorschriften deed 

 gevoelen, ontstonden er wetten, die echter de voortdurende werking der 

 gewoonte niet overbodig maakten. Maar ook deze was op den duur niet 

 berekend voor de taak , die zij siechts voor eene meer eenvoudige inrigting 

 der maatschappij had kunnen vervullen. De wetenschap , uit zieh zelve 

 nog zwak en van weinig hulpmiddelen voorzien, voedde en versterkte zieh 

 met de kracht van het Romeinsche regt , dat men te hulp had moeten roe- 

 pen. Wetgeving en wetenschap beide breidden zieh uit , maar de gewoonte 

 had hären tijd gehad , kwijnde weg en werd eindelijk zoo goed als tot stil- 

 zwijgen gebragt. Gewoonte geeft geen regt, dan alleen wanneer de wet 

 daarop verwijst, en als bij uitzondering veroorlooft, dat naar hare stem 

 wordt geluisterd. Ziedaar het vonnis, door de wet over haar, vroeger regts- 

 bron zooals zij zelve, uitgesproken ; of liever, ziedaar de afkondiging van 

 een feit, in den vorm eener regtsbepaling uitgedrukt, opdat de gewoonte, 

 magteloos geworden om nog te werken tot zekerheid des regts, nu ook in 

 die magteloosheid niet eene bron van onzekerheid zou zijn; eene uitspraak 

 van den wetgever, niet ongelijk aan die, waarmede hij vroeger door zijne 

 bekrachtiging vastheid had gegeven aan den minder bepaalden iuhoud van 

 het gewoonteregt. 



24* 



