R E D E V E R I N G. 191 



dan volgens den ander, een derde hecht daaraan eene van beiden ver- 

 schillende beteekenis, en allen staven hunne meening met gronden, die, 

 uaar zij zieh voorstellen , allen zouden moeten, maar toch niet kunnen 

 overtuigen. Bij de toepassing der wet kan hetzelfde plaats vinden. Hier 

 kan de wetgever tusschen beide treden, door de onderscheidene redene- 

 ringen voorgelicht eene betere bepaling vaststellen, en zoo aan den strijd, 

 over de oude gevoerd, een einde maken. 



De wetenschap vult de wetgeving aan, maar ook hierbij openbaart zieh 

 een gelijk verschil van gevoelen. De wetgever kan kennis nemen van het 

 feit der aanvulling zelve, en dus de leemte opmerken, die hij had gela- 

 ten ; hij kan de onderscheidene wijzen beoordeelen , waarop men gepoogd 

 heeft daarin te voorzien, en zoo, na voor zieh tot een bepaald resultaat te 

 zijn gekomen, de wetgeving zieh zelve laten aanvullen, althans voor zoo- 

 ver de ervaring toont, dat zoodanige aanvulling noodig is en niet veihg 

 aan de wetenschap kan worden overgelaten, omdat van dien kant geene 

 eenstemmigheid en daarom ook geene regtszekerheid te verwachten is. 



Dit geldt in het algemeen van alles, wat de wet onbeshst heeft gelaten. 

 Het geldt in het bijzonder, waar, bij de telkens voortgaande ontwikkeling 

 van het maatschappelijk Organismus, telkens nieuwe feiten en betrekkin- 

 gen ontstaan. Wij merkten het reeds op, dat de wetgeving die feiten niet 

 kan vooruitloopen, noch zelfs daarmede gelijken tred houden. Wij willen 

 er hier bijvoegen, dat, zoo dit al mogelijk was, het evenwel, in plaats 

 van wenschelijk te zijn, veel meer nadeelig werken zou; omdat iedere wet 

 de vrije ontwikkeling zou belemmeren en knellende banden aanleggen , 

 waar die vrije ontwikkehng eene levensbehoefte is voor het maatschappelijk 

 verkeer. Nu mag wel het regt niet zwijgen, en moeten ook die nieuwe 

 feiten en betrekkingen door het regt beheerscht worden, maar dit moet 

 eerst een regt zijn, als ik mij zoo mag uitdrukken, van kneed- en rek- 

 baren aard , zooals die aan het gewoonteregt eigen was , en nog eigen is aan 

 het regt der wetenschap , dat zieh telkens aansluit aan het voorwerp , zooals 

 het zieh op het oogenblik vertoont; en eerst wanneer de vrije ontwikke- 

 ling tot genoegzamen wasdom heeft geleid, eerst dan is de vastheid niet 

 meer hinderlijk, en nu wenschelijk, die het regt verkrijgt door de be- 

 paalde voorschriften der wet. Maar nu is dan ook die wet door de weten- 



