DE PROFERENDIS FINIBUS IMPEHIT. 319 



turbam exterorum, imperio commode coercere posset, po- 

 tentia eorum corruit. Nulla unquam respublica sinus 

 suos, ad novos cives recipiendos, tarn profuse laxavit, quam 

 respublica Romana. Itaque par erat, instituto tarn pru- 

 denti, fortuna ; cum in imperium toto orbe amplissimum 

 succreverint. Moris apud eos erat, jus civitatis prompte 

 elargiri; idque in supremo gradu : hoc est, non solum jus 

 commcrcii, jus connubii, jus hsereditatis ; verumetiam jus 

 suffragii, et jus petitionis sive honorum : hocque rursus, 

 non singulis tantum personis, sed totis familiis, imo civita- 

 tibus, et nonnunquam integris nationibus communicarunt. 

 Hue adde consuetudinem deducendi colonias, quibus 

 Romanse stirpes in solum exterum transplantabantur. 

 Quee duo instituta, si simul componas, dices profecto, non 

 Romanes sediffudisse super universum orbem; sed contra, 

 orbem universum se diffudisse super Romanos : quae secu- 

 rissima proferendi imperii est ratio. Subit mirari ssepius 

 imperium Hispanorum, quod tarn paucis indigenis, tot 

 regna et provincias amplexari et froenare possit. At certe, 

 Hispanias ipsa3, pro arboris stemmate satis grandi haberi 

 debent; cum longe ampliorem contineant regionum trac- 

 tum, quam Romse aut Spartse, sub initiis suis, contigerat. 

 Porro, quanquam jus civitatis, satis parce soleant Hispani 

 impertire, quod proximum tamen est, faciunt; quippe, qui 

 cujuscunque nationis homines, ad militiam suam ordina- 

 riam, promiscue admittant. Quinetiam, summum belli 

 imperium, haud raro, ad duces, natione non. Hispanos, 

 deferunt. Attamen, et illam ipsam, videntur, non ita 

 pridem, indigenarum paucitatem sensisse, eique succurrcre 

 cupiisse ; ut ex pragmatica sanctione, hoc anno promulgata, 

 cernere est. 



Certissimum est, artes mechanicas sedentarias, quae 

 non sub dio, sed sub tecto exercentur ; atque manufacturas 

 delicatas, que digitum potius quam brachium requirunt : 

 sua natura, militaribus animis esse contrarias. In uni 

 versum, populi bellicosi feriari gaudent, et pericula quam 

 labores minus exhorrent, Atque in hoc ingenio suo, non 

 sunt admodum reprimendi, si animos ipsorum in vigore 

 conservare, cordi nobis sit. Magno itaque adjumento, 

 Spartse, Athenis, Romse, aliisque, antiquis rebuspublicis 

 fuit, quod habuerint non ingenuos, sed servos plerunque, 

 quorum laboribus istiusmodi opificia expediebantur. Verum 

 mancipiorum usus, post legem Christianam receptam, 

 maxima ex parte, abiit in desuetudinem. Huic vero rei 

 proximum est, ut artes istse alienigenis tantum permit- 



