De agri cultura c. 3—5 13 



erit, dominus inpune ne sinat esse. pro beneficio gratiam 

 referat, ut aliis recte facere libeat. vilicus ne sit ambula- 

 tor, sobrius siet semper, ad cenam nequo eat. familiam 

 exerceat, consideret, quae dominus imperaverit fiant. ne 

 plus censeat sapere se quam dominum. amicos domini, 3 

 eos habeat sibi amicos. cui iussus siet, auscultet. rem di- 6 

 vinam nisi Conpitalibus in conpito aut in foco ne faciat. 

 iniussu domini credat nemini: quod dominus crediderit, 

 exigat. satui semen, cibaria, far, vinum, oleum mutuum 

 dederit nemini. duas aut tres familias habeat, unde utenda io 

 roget et quibus det, praeterea nemini. rationem cum do- 4 

 mino crebro putet. operarium, mercen<n>arium, politorem 

 diutius eundem ne habeat die. nequid emisse velit insciente 

 domino, neu quid dominum celavisse velit. parasitum ne- 

 quem habeat. haruspicem, augurem, hariolum, Chaldaeum 15 

 nequem consuluisse velit. segetem ne defrudet: nam id 

 infelix est. opus rusticum omne curet uti sciat facere, et 

 id faciat saepe, dum ne lassus fiat: si fecerit, scibit in mente 5 

 familiae quid sit, et illi animo aequiore facient. si hoc 

 faciet, minus libebit ambulare et valebit rectius et dormi- 20 

 bit libentius. primus cubitu surgat, postremus cubitum eat. 

 prius villam videat clausa uti siet, et uti suo quisque loco 

 cubet et uti iumenta pabulum habeant. 



Boves maxima diligentia curatos habeto. bubulcis op- 6 

 sequito partim, quo libentius boves curent. aratra vome- 25 

 resque facito uti bonos habeas. terram cariosam cave ne 

 ares, neve plostrum neve pecus inpellas. si ita non cave- 

 ris, quo inpuleris, trienni[ij fructum amittes. pecori et bu- 7 

 bus diligenter substernatur, ungulae curentur. scabiem 

 pecori et iumentis caveto : id ex fame et si inpluit fieri 3Q 

 solet. opera omnia mature conficias face. nam res rustica 

 sic est, si unam rem sero feceris, omnia opera sero facies. 

 stramenta si deerunt, frondem iligneam legito, eam sub- 

 sternito ovibus bubusque. stercilinum magnum stude ut S 



11 praeterea (praeter eas V praeterea apogr. et Vict.) || 12 pu- 

 tet (paret V patet corr. putet A putet apographa recentiora) || 

 16 Cf. Plin. 18,200 || 24 opsequito et s. scr. V tor Pol. obsequi- 

 tor apogr. || 26 Cf. c. 34, 2; 37, 1; Plin. 17, 34 \\ 27 plostrum Iuc. 

 plaustrum || 31 Cf. Plin. 18, 44 || 34 stercilinum A stercilinium 

 Pol. et apogr. recentiora sterquilinium v 



Cato De agri cultura ed. Goetz 3 



