8 



als oxalaat te precipiteeren, dan blijkt de groei van Azotobacter onmogelijk te zijn, 

 terwijl de boterzuurgisting en. de clostridiumvorming door Granulobacter daarin nor- 

 maal verloopen i). 



Natuurlijk is de proef op deze wijze met manniet genomen, te verkiezen boven 

 die met glukose of andere suikers, waaruit zuur kan ontstaan, dat ook voor de boter- 

 zuurfermenten nadeelig is. 



De algemeenheid der anaërobe stikstofbinders zelfs in de armste gronden, schijnt 

 te bewijzen, dat zij niet kunnen beschouwd worden als faktoren, welke de vruchtbaar- 

 heid sterk verhoogen, maar een juist inzicht in hun werking zal eerst verkregen wor- 

 den door vergelijkende proeven, waarbij zij niet en wel tegenwoordig zijn. Het is 

 mij gebleken dat zulke proeven zeer moeielijk en omslachtig zijn. 



Wat Azotobacter betreft is het waarschijnlijk, dat het voorkomen daarvan niet 

 alleen de vruchtbaarheid van den grond bewijst, maar ook bijdraagt tot de vermeer- 

 dering van die vruchtbaarheid. 



Het voorafgaande samenvattend blijkt: 



Ten eerste, dat alle tot nu toe onderzochte vruchtbare gronden rijk zijn aan Azo- 

 tobacter, waarvan het aantal kiemen ongeveer parallel gaat met den graad van vrucht- 

 baarheid. In goeden tuingrond kan dit getal tot 300 per 1 cm^ bedragen. In IJsselklei 

 te Gorssel werden in November 1921 omstreeks 100, in aardappel- en bollenvelden in 

 de duinstreken 50 tot 100 Azotobacter kiemen per 1 cm^ gevonden. 



Ten tweede, dat de minder vruchtbare gronden, zooals de bemeste en onbemeste 

 zand-, bosch- en heigronden onder Gorssel in 1921, alsmede de onbemeste duingron- 

 den, bij proeven in vroegere jaren genomen, geen kiemen van Azotobacter chroöcoccum 

 bevatten. 



Ten derde, dat de anaërobe stikstof bindende boterzuur- en butylfermenten in alle 

 vruchtbare en onvruchtbare, zelfs de schraalste duin- en heigronden voorkomen, in 

 een nog niet nauwkeurig bekend maar waarschijnlijk veel grooter aantal kiemen per 

 cm3 grond dan het kiemgetal van Azotobacter zelfs in de vruchtbaarste gronden; deze 

 kiemen kunnen inaktieve sporen zijn. 



Ten vierde, dat Az. chroöcoccum zich niet kan ontwikkelen zonder kalkzouten in 

 het voedsel, terwijl Granulobacter geen calcium voor de ontwikkeling vereischt. De 

 armoede aan kalkzouten is echter niet de hoofdoorzaak voor het ontbreken van 

 .(4 ^^otoèac/ey in de onvruchtbare gronden. 



1) Daarentegen houdt, volgens een onderzoek van den Heer Ir. L. E. den D o o r e n 

 de Jong, een weinig morphine den groei van Granulobacter tegen zonder dien van Azo- 

 tobacter tG verhinderen. 



