69 



stofwinst als het gevolg van de omzetting van nitraten uit de cultuurvloeistof in bac- 

 teriënstikstof als volkomen uitgesloten. 



Een andere vraag is het of de bacteriën bij hun groei inderdaad de vrije atmor- 

 pherische stikstof opnemen en niet wellicht in de laboratoriumlucht een genoegzame 

 hoeveelheid chloorammonium of salpeterzure-ammoniak hebben gevonden om daar- 

 door de gevonden stikstofaanwinst verklaarbaar te maken. 



Ten einde daaromtrent iets meer te weten te komen is bij de Ie proef de toetre- 

 dende lucht door een op de kultuurkolf geplaatste U-vormige buis met glaskralen en 

 verdund zwavelzuur aangevuld, gewasschen. Men ziet echter uit de opgegeven ge- 

 tallen, dat hierdoor geen beslissend antwoord op de gestelde vraag is verkregen, of- 

 schoon de niet onbelangrijke stikstof winst eer schijnt te spreken voor de binding van 

 vrije stikstof dan van de zouten ervan, in het bijzonder omdat ook Hellriegel 

 en W i 1 f a h r t tot deze conclusie zijn gekomen, maar bij hen ontbreekt eveneens het 

 volledige bewijs. Het komt mij daarom noodig voor op deze onzekerheid de aandacht 

 te blijven vestigen, en de binding van vrije stikstof door onze bacteriën niet als bewe- 

 zen te beschouwen eer het voldingend bewijs is geleverd, dat zij door het uitputten 

 van hun omgeving aan stikstofverbindingen, — hetgeen zij met zekerheid vermogen 

 te doen, — geen aanleiding geven tot een voor de waargenomen stikstofvermeerdering 

 toereikende toestrooming dezer verbindingen uit de atmospheer. 



Van dit oogpunt uit verdienen ook andere mikrobiën, die hun omgeving vol- 

 ledig van stikstofverbindingen kunnen berooven, en die niet tot de Papilionaceen in 

 een symbiostisch verband staan, bijv. het geslacht Streptothrix, nader onderzocht te 

 worden. Kan het worden aangetoond, dat ook met deze laatste organismen, in een pas- 

 senden voedingsbodem stikstofophooping is te bereiken, dan zoude dit proces bij de 

 Papilionaceen, door middel hunner specifieke wortelmikroben veel aan klaarheid 

 winnen. Het zou dan n.1. gemakkelijker begrijpelijk wezen, waaroni een zoo ge- 

 wichtige functie als de binding van vrije atmospherische stikstof, aan het protoplasma 

 van alle hoogere planten en dieren onthouden is, hetgeen zeer bevreemdend zou zijn, 

 wanneer zoodanige eigenschap bij organismen, laagstaande in het natuurlijk systeem, 

 werkelijk aanwezig ware. Dat daarentegen sommige mikroben nog stikstofverbin- 

 dingen kunnen onttrekken aan oplossingen, die zoo verdund zijn, dat de wortels 

 der hoogere planten dit niet meer vermogen, is veel begrijpelijker. 



De beide hoofdpunten van al het voorafgaande nog kort samenvattende, kom 

 ik tot het besluit, dat de wortelbacteriën der Papilionaceen, bij aanwezigheid van 

 glucose of rietsuiker in cultuurvloeistoffen aanleiding kunnen geven tot ophooping 

 van stikstof ten koste van de atmospheer. Dat het evenwel noch door de proeven 

 van Hellriegel enWilfahrt, noch door die van S c h 1 ö s i n g, die H e 1 1- 

 r i e g e 1' s resultaten bevestigd heeft, noch door de mijne als bewezen kan worden 

 beschouwd, dat daarvoor de vrije atmospherische stikstof, door een physiologisch 

 proces wordt omgezet, maar dat nog steeds de mogelijkheid schijnt te bestaan, dat 

 alleen stikstofverbindingen voor de stikstofvoeding van Bacillus radicicola geschikt 

 zijn. 



Uit de vastgestelde cultuurvoorwaarden der wortelbacteriën laat zich de waar- 

 neming van Hellriegel en Wilfahrt, dat wel in de plant en niet in den grond 

 stikstofophooping bij hun proeven was aan te topnen, gemakkelijk verklaren. Dit 

 moet namelijk het gevolg zijn van het ontbreken van het voor de stikstofbinding 



