4.8 



Encyclop^di^ Lib. I. 



WerelTi- 



tt! ptf CO- 



gninitu. 



propona- 

 tur in 

 Prjcogni- 

 tis difci - 

 plinarii } 



An pr«- 



cognica 

 pf r.ilieat 

 ad dilVi- 

 pliny fub- 



H«iIo- 

 ei* S(ha. 

 Eicuurn 

 jntclle 

 fiua'iuin 

 necefli- 



tat. 



til,iti comparatorarn,vt efficiant intcgrum fyftcma feu o:be m 

 omHium difciplinariim , quibus in hac vita vtimur. Non ab rc 

 haquc dixerimus nos hic mcditati Pandedas qualdam. loannes 

 Colte Jtaltu Encyclopacdiam vocat Ideam ac thcatrum muta- 

 tricium & imitabilium. Imltxtricei funt ipla: dilciplma;, qua- 

 rum finis eftimitari Devm Scnaturam. ImittihHU luntobicdta 

 difcipUnarum.Ha:c itaqueduo ttaduntur m Encyclopa:dia,tan- 

 quam in idca & thcatro.Hinceft Theatrum Metaphylicac,Lo- 

 gicas ,Grammatica:,&: tcliquarura difciplinarum. 



1 1. Omnis doStrina eji ex fracogr^itis. 



REfte Ariftot.S.^Ethic. caf.^MX : tM.<af3-^iumtj^ut ■mcu 

 9'itf«««><«.Etiurfusi./iq/?.«»<i/yf.teftatur,omncm difcipii- 

 nam :i^..<^<xii^,</»,/<-«'y*««w,proceclereexanticipita,roOu57aj:- 

 ^Ksi-i.cognitJone.Cognitionem iftam l^liies.Zabitrella, fjp Kec- 

 kerm. miu.1 ^^^elhni frtco^nita. Sunt autcm ifta pri-cognua 

 duuai gencruni,innata,vel aduentitia,& ha:c acqui fita,vel infu- 

 fa. Acquilita funt thematica,problcm.uica,& lyftematica ; illa 

 & ifta paitialia,hj:c totalia. Pricr^ita thematica lunt,qux in 

 traiftatione thematis fimplicispfxmittuntiirvvt fi diflcrendum 

 fit de DEcnecefte cft,vt aliqnid laltem fit pricognitum ,v.g. 

 cns , bcnum Fr^ccgnita frohlematica funt qua: in tradtationc 

 t)rob'.cmatum,id eft,quxftionum conttoucrfamm,pt.i:mittuntur 

 jpli pragmaticx argumcntorum.c.g.fi quaeftio fit , AnPhilofo- 

 phia & Thcologia inter fcfc piignenticolligi dcbcnt prxcogni- 

 ta (Juxdam ex parte fubiedi,&; ^^xA\cm.Pr icognita fyftetnati- 

 ta Aint inftitutio prxparans animum difccntis , ad faciiiiis ca- 

 rcflendam difciplinam,qux ttadicur.Hxc alias appcllaniurpro' 

 l€gomena,prodidagmata,protheorix,prxnotiones,prjccognitio- 

 rc;,prxmifla,prxmittenda, &c. Porro prxcognita fyftematica 

 funt generalia.vel fpecialia.7& funt,qux pra;cipiunt,inantecef- 

 fum videlicet,de iis rcbus, qux communiter attincnt ad omnes 

 difcip!inas:Wfunt,qux propria funt fingularuindifciplinarumi 

 vndc tot funt prxcognitafyftcmatica,quotfunt diiciplinx.Nos 

 in hoc volumine prxcognita gcneialia & Ipccialia coniungi- 

 nius i tum,qu!a lci metnodi poftuIat,vt gencralia gcneralitcr, 

 adeoquc fcmel & fimul cxpliccntur i tum,quia odiofa & otio- 

 fa foret multarum rerum repctitio , fi difciplinis lingulis prs- 

 mittenda focent lua prxcognita, 



III. PrAcognita difciplitjarum duo e.vponnnt; 

 ficituram &fiHdium di^ctpltnarum. 



SVmma Encyclopidix partitio eft,qu6d abfoluitvurpr^cogni- 

 :is,& fyftematibus. Prxcognita nihil funt aliud,quam diii- 

 gens prxparatio, qua prxdocetur natura,& ftudium difciplina- 

 rum. Plura enim non pofliint in anteccllum dici dc difciplinis. 

 Itaquc Prxcognita liccbit confcrre cum a'phabcto i lyftemata 

 cum digeftis,qua: vocant,feu ipfis Toluminibus. 



I V. Pr£cogmta difciplinarum fe hahent ad 

 fyfiemata,vti vcfiibulum ad domum. 



PKicognitio apud Zibaxellam eft dirigens ^ agens.Wh cft dc- 

 finicionominis,hxc rei.Vtraque pcrtinet ad lubllantiam ar- 

 tis & facultatis. Veriun e.nim\e.i6 frs.ccgnit:c dirigens alia eft 

 totnLi^.aUa partialis.Uh explicat de natuta & ftudio difciplinx: 

 hxc eft definitio nominis. Priot ilia non eft de dilciplinx ef- 

 fentia,fcd eft pixp-itatio difcentis. Scd cxcipis,natuiam rci pe- 

 ritiisime cognolci cx dcfiniticnc;ac proindc uaturam dilcipli- 

 nx tradendam cfle in pra:cognitis. Nam definitio pcrtinet ad 

 artis cuiufque cflentiam. Scd in promtu cft relponfio. Nimi- 

 rmn artis ; natura aut prxcognofcitur^aut cognofcitur.Prxco- 

 gnofcitur ex Hcxi!ogia,Techno!ogia,& Archc!ogia:cognoici- 

 tut cx dcfinitione rei. Quod autem Zabarclladcfiiiitioncm rei 

 facit prxcognitioncm agentcm,id comparate accipicndimi eft; 

 qnia is,qui tcnet definitioncm difcip',inx,non tamcognicioncm 

 f bi comparauit, qu.im pixcognitionem : quia ncnipe cognitio 

 «Jifciplinx in eo vcrtitur,vt omnia ipfiusprj:ccpt4teuc.ainus. 



V. Hexilogia e.vpltcare debetfundamenta difciplina- 

 riim internarum,& ipfarum fumma genera;itemcji(e 

 priicipia habituaha , ejua dirigunt difcentem , imo 

 & docentem. 



Vldeamus omnia.Et frimo quidcm difciplina eft intcma,vel 

 cxterna.Illa ctiam hibitualis,& concepta:hxc fyftcmatica, 

 &enuiitiata Amtui.Vifcipllna internaeA habitus intclicflualis, 

 hominem pcrficiens,do(!l;unique & aptum rcddcns.adartificio- 

 sc conteinp'andum,vel opcrandum.Dy/lr/i/i^i» externadl iyde- 

 ma mcthodicum certorum prxceptorum de rc aliqui fcibili 

 vtiliquc tr.iditorum,ridcrudicndum & perficicndum nomincm. 

 Qiiod attinct ad difciplinas internas, illarum fundamcnta ex- 

 plicat Hcxi'ogia. Fundamcnta ifta funt ordinarie lumcn n,uu- 

 neA gtitix.Ibi fu.^t intelligentij,<'yntcicfis,& confcicmia:hic, 

 fidcs diuiiii. Ex hiscnim fontibus promanant omnia illa, qul 

 ia djfciplinis docentiu&difcuiuui,i)w/(/«,milladilciplina fro- 



bat fuum genus,fed illud prxfupponif.Oportetitaquevt fitali- 

 qua inititutio de fummis gcncribus dilciplinarum. Hxc infti- 

 tctio appellatur Hexilogia , quafi dicas , ^«v©- ■ae^ t 'tltuf. 

 Nimirum hic explicantur gcncra dilciplinarum habitualium: 

 vti lunt fapi.ntia,fcicntia,pruvlcntia,& ars.Sapicntix,lcientix,& 

 artis fons eft inteiiigentiajvt prudentix,lYiitei-cfisiomuium,con- 

 fcicntia. Adextremum principia, qux clirigunt dil'ccntem,funt 

 habituaiia,vcl notionaiia. Illa funt iplihabitus,qui lunt princi- 

 pia adionum: hxc lunt axiomata ,ex quibus oriuntur conciu- 

 fioncs. Prioracxplicantur in Hcxilogiaipoftetiorain Atchclo- 

 cia. Merito autem principia h.ibitualia pixmittuntur notiona- 

 libus i quia cum intelltdtus nofter polsit bfiie velmale opera- 

 ri,ncccflc elt,vt omnes illi h:ibitus cognolcantur ,pcr quos ilie 

 diiponitur & dcterminatur ad aftioncm bonain,vcl malam.In- 

 tellige hic adionem mcntis,id cft,contempiationcm iucnveio 

 adioncm virtutis,aut viti| nioraiis. Nequc cnim hoc loco tra- 

 «Satur de habitibus moialibus , fcd tantum de intellcftuatibus. 

 Ncque veroaudicndi luntScholaftici qui dicuntur Nominaies. 

 Exiftimant illi i'pecics intclligibiles efle habitus , qui determi- 

 ncnt & difponant intelkdlum ad opcrationem ; & proindc hos 

 habitus intellciftualcsnon admittunt.Sedoppidofalluntur.Nain 

 officium fpccierum iutelliglbilium eft, vnirc obicc^^um intclli- 

 gibilc oum intcllccflu tanquam cumtacultate Icu potcntia:qu2 

 vnio eft ipfa rei apprehcnfio i quam conftat cfle primam mentis 

 operationcm. Sed hanc apprchefioncm fequitur iudicium de vc- 

 ritatc & falfitate : in quo confiflit fecunda intellc<ftus operatio. 

 Quaquidem in re confiftit magna dilficultas.Necclie igiturcft 

 vt fint habitus quidam intellcctuales,qui inhsrcint intcUcflui 

 tanquam potentix cuidam,& illam dilpoiunt & dcterminent ad 

 opcrationem fuam.Porro habitusintelleduales nmlti fuiit : vi- 

 dciicet niurero nouendecim. Atque hos omnes & fingulos ex- 

 plicamus hoc loco > quia mcditamur Encydopxdiam catholl- 

 cam,fcu vniuerfalem : in qua proculdubio omnes habitus funt 

 cxplicandi,qui detcrminant potentiam intelligendi ad bcuc,vel 

 maleoperaudum.Ex his patet,cur inprxceptisdixctimus,necef- 

 tatem nabituumintcllcdfualium eflc dupliccmicx partc nempe 

 difcentis , & difciplinX.Nam in difccnte cernitur impetfecli» 

 aliquaiqux dicitur ir.differentia.In dilciplina vero eft pei feilic» 

 qua fit,vt fit habitus,qui tollit iftam ditfcrentiam. 



V l. Habitiis intcUe^uales proficifcuntur a quatuor 



caufis :vidiltcet a gratia Dei,natHra, 



doUrtna,& e::ercitatione. 



IN fcholis vulgo ex communi Philofophorum fcntent'a tra- 

 ditut ad comparandum h.ibitum ttia tequiri , f u<n»,f«ijt^if, 

 j4/,«ii«jj'«*,id cft,natur3m,dodrinam, & exercitatiouem i vt vi- 

 dere eft apud Ariftotckm in Rhctoricis. Hinc eicganter dici 

 • folctinfcholis: Natitra incifit.ars dirtgit,vjttf,jeu,exercitativ, 

 ferJicit.Et iterum : Natura Jacit habilts ,ari faciles,exercitati<t 

 faipiles,feu,exfiditos.Ez hxc quidem fenteiitia veta elt dt h.ibi- 

 tibus acquidtis (oportct cium,vt fccundum ordinarium natur» 

 curlum ticj iftx caufx partialcs concutrant ad habitum pcrfe- 

 ftumin hoinine efScicndum)fednon item veraeft dehabitibus 

 innatis, & infufis. Nam. ibi fufficit natura;hicrec|uiriturgratia 

 Dei fupta naturam. Sic itaque ft.uuendum cflc dc caufishabi- 

 tuuni.Habitu> innati vnicam habcnt caulam,puta naturam : ha,, 

 bituum acquifitorum caufa rcmcta eft natura & doclrinaipto- 

 xima, cxercitatio : habituum infuforum caufa cft gratia D e i. 

 Hic vercj diligenter caucndum eft, ne ab extraoidinaiio ad or- 

 dinarium argumentemur. Neque enimconfequcns eft.v.g.Apo- 

 ftoli linguas didiceruntin momento,.4(9.i.Ergo & nos abfque, 

 laboicpoflumus nobis compararc linguarum cognitioncm. Itj 

 nimiruni arguincntari,eft ignauix fuxpattociiiiam quxrere. 



C A P V T II. 



De generalibus diHiJtottihus habitHum 

 intellellttaltiim. 



PRitCEPTA. 



PI V I s I o N E s generales habitunm intelle- 

 dhjalium funt ijumero trcdecim,hocordine. 

 Habitus intcllcftuales funt, 



I. Veri , vcl falfi. Illis diiponuni intelleiSitm ad 

 affentiendum veris principiis & conclufionibus : hi 

 difponunt intelledum ad airentienduro falfis princi- 

 piis& conclufionibus. 



I I. Redti , vel praui. Iliis difponunr intelledum 

 ad bene contemplandum vcrum & falfumihijad ma- 

 lecontcmplandum fiuc verum,fiue falfum, 



III. Innati.veladuentitij. Ulifunchomini«iDE o 



iinpl.^n 



Caufic 



habicuum 



intclie- 



^aUuDi, 



