5i 



Encyclopxdte Lib.I. 



hominum mentibos infculpfit, ad perfpiciendum difcrimcn ho- 

 neftorum & turpium.Aliter appcUator iiu ««/«r^.quia eft miriis 

 «juidam niturx : itcm iw diuinum, quod habcat Deum autho- 

 lem : itu dcni<jue ttemum , quia non cft fcnpta , fcd nata lei, 

 «juam non didicimus, accepimus,legimus,vcrum ex natura ipsa 

 arripuimus,haQfimus,cxprefrimus : ad quam non dofti,fcd fadtij 

 •an inllitutijfed imbuti fumus,vt funt vcrba Ciccronis pro Mi- 

 lone. Sophoclesvocat «<pf»»-1<» 4 «o-;«A'if ©»i >«^i/<j»; Ari- 

 Itotcles ^itMfi 'i^4/yj<i.,aquo omnislcx fcripta vunluammu- 

 luatur : Demofthenes <)</f«^« i<^p« »,©»•>. Euripides author 

 cft , quod tanta lux de cseIo nobis afiulferit , vt ctiam Hcfpcro 

 luciferoque fpkndidior iit , quodquc ca , quae huic taati luci 

 aduerfantur , e profundis emcrferint tcnebris. Eft nimirum lcx 

 natura: radius quidam diuina: iuftitiae in mentc luccns,& veluti 

 iiamiKrfi^lot xtcrnx iJlius legis , qux eft in Deo. Quarc qui 

 hanc legcmvcl ncgat , vcl violat , non folum cum natura, lcj 

 eciam cumDco pugnat : quod Gra:ciscft Jitfi^x^*' Porrbhinc 

 conl'equitur,Iegem naturxe/Te immobilem,eiulquc normasnon 

 cire opinioncs ambiguas,aut fcntentias k^isi^^XKalstifut perci- 

 fi rnmfojftiu , fcd firmas rerum cxpetcndarum fugicndarumque 

 pcrccptiones,quas firmaajreniione,«#<<; 'tm^s A'<»ii^(^(x«j,am- 

 plcfti oportct. Prxcipua: autcm norma: & fentcnti* legis natu- 

 rs fuBt : Honejla/uru ama/ida ^ defendenda : Turpia funt fu- 

 gienda : Nerru ejl Udendta .- Suum cuiqae tribuendum : §luid- 

 quid homini conuenit fecundiir» reli,zm rationem , exfetendur)! 

 tfi : Sc,§luod fugnat cum ratione , fugiendum efi : vt virtutcs 

 conueniuiit rcftxrationi , vitia non item. Atque fic habet lex 

 Baturx,quaE debet eire norma omnium lcgum poiitmarum. Ci- 

 terumhabitus conferuans legcm naturx,liue principiapradlica, 

 qux regunt aftioncm honi,cAfynterefis, melior illa animi pars, 

 qux femper honatm & prouocat ad meliora. Hxc eft euftos & 

 conferuatrix propofitionum immediatarum,fiue indemonftrabi- 

 bilium in prafticis : hxc illarum eft condus promus 5 hxc at- 

 tcndit,quid cxpediat,quidve non expediat. Atquc hanc ob cau- 

 fam dicitur luppeditare propofitionem m iyllogiimo pradlico. 

 Hanc iynterciin icquitur jee«7iie<o»,velutivmbia corpus.Eftau- 

 lem Kg/-nlg^ti facultas iudicandi , <ju« iudicat de fadis, an ea 

 digna ilnt laudevd vituperio, praemio vcl pocna.Cum fynterefi 

 coniunila eft confcietttia, qux cll tcftimomum, quod vnulquif- 

 <jue in feipib fentit de officio fado vcl neglefto : vnde fequi- 

 lur defcnlio vel accufatio, Ixtitia vel triftitia.Syntcrcfis itaque 

 in fyllogifmo,qui dicitur pradicus, ponit regulam generalem in 

 propolitione ; confcientia de fpcciaJi fafto aflumit, & conclu- 

 dit vel defenfioncm vel accui'ationem:vnde fpcs vcl metus exo- 

 titur. Exempli gratia : Synterefis di(ftat,Quod mihi nolofieri, 

 ne faciam alij. Conlcientia alTumit, me nolle , vt alij me iub 

 ipecic amicitix fallant. Hinc concludit,me vel alium male fa- 

 cerc,fi fallam alium fpe amicitis.Sic hanc propofitionem : Qui 

 hominem occidit , pcccat : iuppeditat iynteteiis. Confcientia 

 fubiumit : Atqui tu hominem occidilb.Et fimul concluditac- 

 Cuiationcm,qua te conuincit peccafle , adeoque pana afficicn- 

 dum ciTc. Et fic quidcm accufat. Si verb fyntcrelis promat hoc 

 piincipium : Qui honorat patrem & matrcm , bcncdicetur i 

 D E o : confcicntia pij filij ita iiibfumit : Tu honorafti paren- 

 tes: & demum condudit : Ergo bcncdiceris a Domino.Scmpcr 

 autcm cum fyntcrefi coniundtum eft xe^We/i»» , ficuticum in- 

 tclligcntia diximus oandein facultatem iudicatticem coniun- 

 <flam cflc. Ex quibus relinquitur legcm naturx , lyntcrcfin , & 

 confcientiam neceiranb concurrere in fyllogifmo pradlico.Scd 

 appofitione cxemplorum tota hxc diiputatio rcddctur clarior. 

 Syntcrefis Heftori iuppeditauit hoc principium : Defendcrc 

 patriam eft honeftum , & proinde dignum laude. Confcicntia 

 Heftoris formauit hanc minorcm : Atqui tu defcndispatriam, 

 ita vt pro ca ctiam mortcm oppetcrc non reciiics. Eadem con- 

 fcicntia formauit conclufioncmiEtgo tu laude dignus cs.Hunc 

 fyllogifmum in mcntc Hcftoris iccuta cft Ixtitia , qux ipfius 

 animum in graui/nmis pcriculis non parum leniuit.imb ita rcd- 

 didit animoliun,vt mori pro patria non pertimuerit.Nam cum 

 a vatc Polydamante admoncretur , ne bellum contra Grxcos 

 inirctjiefpondit: 



Eis civtis 'ae^f&' , itfiwiS^itf t^ ■jnnfns. 

 It cum vatcs wlatum auium lignificarc ttiftcm cuentum re- 

 Ipondcrct , Heftor animose rcgcflit : fiuc dcxtiorfum aues,fiue 

 nniilrorfiim volcnt, 



Ufins ^ fiiyxXci» iios ni^jufnju /SyA!|. 

 Confilium louis appcllans impctum animi heroicum,quoad 

 rem prxclarc & honcftc gerendam impcllchatur. Non cnim 

 putabat vllum tempus cile,quo ea , qux honcfta funt,non fint 

 ?ac ienda,prxfenim ciiin falus patrix agitur.Nam iuxta Euripi- 

 dem, n i(cf,xh 9iXiv cih. Ita Conftantino Magno,IaudatiiniTio 

 principi,fyntcrefis fuppcditauit lianc propofitionem lcgis natu- 

 rx : Qui iuuat infontcs,rcpo:rabit a Deo prxmium. Confcicn- 

 tia ipfius aflumpfit , & conclufit hoc modoiAtqui tu iuij.is in- 

 fontes. Ergo rcportabis a Deo prxmium.Vbi notabis,conlcicn- 

 iiam,qiia: in cleftis cxiftit cx EuangeIio,multb efle pcrfeftio- 

 lem confcientia,qux exiftit ex legc naturz. E contrario fyntc- 

 refis OEdipo hanc propofitioncm fuppcditauit:Qui committit 

 fcccftum & particidiam,cojnmittit rcm tuipcni,&proindc pcci- 



na dignam. Confcicntia afTump/if^Atfjui la commififti. Eadeni 

 conclufit accuiationem. Hunc fyllogilmum in mente OEdipi, 

 rcgis Thcbanotum , tantus coniccutus eft dolor, vt impatieas 

 turpitudinis a fe perpctratx,fibi iplc prx dolore oculos cruetit. 

 Veie itaque Mcnander canit: 



O ry»nrf 5» MUT^ 1t Kca 11 ^(gtn^i^, 



H ciwfcnf mini »'l,«>«5t1»» ti>af vhm, 

 §luijibi aliquld confciut efi,erfi audacigtmiu.ctnfcientia ta- 

 ncn facit eiim timidi£imum. Huc pcrtinent cxempla Caini, 

 SauIis,Achitophclis,Iudx,Francilci Spieix,&: ^liorum. fiic no- 

 tcntur iJii aphorifmi dc fynterefi & confcientia. i.Ex fynterc/I 

 Sc confcicntia nafcitur lyllogiimus ptaiiliicus, vel abiblucns,vcl 

 condcsinans homincm. i.Synterelis nonfallitur:fedconlcicn- 

 tia fxpc,dum gcneralia principia non tefte applicantur ad fin- 

 gul.Tria fadta. 3. Confciciitia iion exorbitans,cil tribunal Dci, 

 quod erigit in cordibus mortaliom. 4. Qui pcccat contra 

 coiifcicntiam,xdificat ai gehcnnam. 5. Conicicntia eft iudex, 

 nftor,fcriba,& tcilis in vno foro. 6. Confcicntia 1'xpe dormit 

 ad tempus , fed tandem cuigilat. Et nominatim rcbus aduct/i?" 

 pcrinde atque flagcUo cxcitatur,iuxta illud Sophocleum: 



liaJiiTXt ai ^ti[yjui1//Sf/ >if{$f-f1>iHS-nf. 



Cum affiigimur,confcientia fcelerum excitatur. 

 Quo pertinet fabula dc Erinnybus.Erinnyeseaimnihil aliud 

 funt,quam animi perturbationcs cx mala conlcientia, qus pct- 

 pctuo comitatur i^pia fada : atque ca dc causa Eriiuiycs di- 

 cuntur ftv^ftgiif , memores : quia nunquam obliuiiiuntur fcc- 

 lcris perpctrati & poenx dcbitx. Dicitur autcm Erinnys , iii ■? 

 «6<^(^ £ »i, qua/i lis ^ contentio animi,cuius mcuiiuit Poeta 

 l.i£ncidos, 



VII. Synterefis efi habitus noeticHs,fiait intclliientia. SymereCs 



TAmetfi enim praftica pendent a theoreticis : principia ta- "" "'*'"♦ 

 mcn prima praftica funt immcdiata, lifpcdlcs demonftia- 

 tionem proprie dictam ; qux uonuili in rcbus nccc/fariis,qualcs 

 funt theoieticx,locum habet. 



VIII. Confcientia efi habitus in intelleBu prc.Elico, Conrcic- 

 accomrnodans propriHmfaElnm adregHUim. 



ET primb quidem eft habitus;quia dctcrmin.it intellcitura 

 ad operationcm.Deinde eft in intellcftu prailico;quiaipfius 

 a£tioncs conliftunt in vlu rationis prafticx , non vcrb in cle- 

 ftionc aut rcicdtione. Nam ipfius aitio intcr alia cil , faitum 

 proptium accommodare ad rcgulam,id eft,.id notioncm pracli- 

 cam,quam fuppeditat iyntcrclis. Relic[uas a£lioncs coulcicntte 

 vide reg.frAced.6, 



tiabicib ^' 



C A P V T IV. 



De SapientiA. 

 Pr^cepta. 



S Abitvs aduentitiusfequiturjquieftacquifi- 

 tus,vel infufus- 

 Habitus acquifitus (proprio ftudio) cft ne- 

 ceirariusjvel contingens. 



Habitus necelfatius eft thcoreticus, pradlicus , vcl 

 poeticus, 



Habitus thcoreticus eft Sapicntia,vel Scientia. 

 Sapientiacft habituscontcmplatiuus.qaoquisin- 

 clinatur ad affentif ndum conclufionibus neccllariis, 

 pcr primas & fupremas caufas. 



Eius proprium eft,poft intelligentiam , fyntcrcfin, 

 & confcicntiam , primas tenere inter habitus mcntis 

 i^aturales. 



R E G V L ^. 



I. Sapientia verfatur circa prima principia,vt cx 

 illis demonilret conclujiones. 



SApIentix vocabulum tribus accipitur modis.Nam/nwo fu- Saplfntia 

 mitur pio omnium,vcl ccrte pluriumfcicntiarumcognitio- votaliiUi 



ne,in quibus cxccllit quifpiam. Deitide accipitur pro cxcellcn- 



tia cuiufquc artis velfcicntia::in quoicnlu quemlibct vocamus 

 fapicntcm , qui non vulgarcm alicuius artis pcritiam cft confe- 

 cutus,fcd ad perfcftionis culmcn perucnit. Sic ab Ariftotelc €, 

 mfral.cap.9.(n<t>c', lu j<»fti7fi>tfi dicitur, & abiblute yj^oj pro 

 philoibpho. Tfyrtofapientia ilimitur ftri(Sc,& cft habituscom- 

 pofitus, ita nempe vt vcrfetur circa prima piincipia 5c conclu- 

 fiones ex illis cli.duccnd,is. Hinc Zabarclla dicit,qubd iapicneia 

 nihjl iit aliu<5,quam fcicntia cum intclk^u coaiundla.Sed hoc 





CJUOt 11. 0" 



Jis Aima- 



