54 



EncyclopJEdis Lib. I. 



Ita enim album & (quantiun pofTumus dcfinirc : illud quidcm, 

 quod iit dilgregitiuum vilus ; hoc autem, quod habcat partcs 

 cxtenlas. Dcinde elt coUfBiuum, idi^ue vtl otd.nirium , vt elt 

 cxercitus;vel inordinatum,vE ellcumulus tritici. Quod attnict 

 ad collediua mordlnata,illorum nullo modo potcll elTe lcicn- 

 tia. Non cnim habcnt vllo modo vnam naturjni,nec vnamra- 

 tionem: idcocjuc non poiruiu vna dcHnitione cxplicari,nec ha- 

 bcre dcrcrminatas paffioncs iiuc proprietatcs , qu* dc illis de- 

 monllrari poflint. Et ideo vocamur cntia pcr accidens omnibus 

 modis.Si vcro conlidcrcntut cntia coUeaiua ordinata,illa Imit 

 fcibilia. Quinwis cnim fint vnum per accidens entkate : lunt 

 lamcn vnum pct feordine. Et idco poflunt dcfinin vna dcfini- 

 tione.Sc polTunt habcrc dctcnninatas pafliones,qux dc illis pro- 

 bentur. Sic Mulica tra£lat de numero fonoro, liue fono nunic- 

 ro;b;& Perlj- edtiui de linca viliiali ; tanquam de propriis obie- 

 ftii.Tertio cft ens per accidcns cafunle , quod cx duobus ca!u 



r concunentibus conltat : vt quod acftiuum tcmpus llt frigidum 



6: pluuiolum;quod muficus lit xdificator. Eit; dcnique ens per 

 accidcns/cw«/(«7», quod fit ex duobus a fortuna, vt vulgo di- 

 citur,coBCurrentibus:vt inuentio thcfauri cum cfFoflionc tcrra:. 

 Hxc talia cutia pcraccidens,cafualia dico & fortuita,quatenus 

 talia funt,non caduut fub fcientiam : quia prorlus fuBt contin- 

 gentia & per accidens. Vnde nec dcfinin poirunt,nec vllam ha- 

 berc pairioncm,qu3C de ipfis demcnllrari poirit.Interim de illis 

 potcft ellc fcientia & dcmonftratio , quod cafuaiia fmt & for- 

 tuita.Nam cafuale& fortuitum in communi confideratum.ha- 

 bettationcm per fe vnam,& per fe coniidcrabilcm,vt loquuntur. 



Quot re- IV- ScientU completa ratio tnbni cominetur : 



sJ ' fcie". (Hhieao,prof»'ietnttbnt,& fnncipijs. 



tiam f T\li'tmh enim hk eft fubieftum. fcibilc , de quo aliquid dc- 

 2 monftratur. Et circa hoc tanquam fcopum fuum verfatur 

 . fcientia.Dwi</?,proprietates fiue pafliones, qus naturam fubie- 

 £li neccflario confequuntur , funt dcmonftrandae. Tertio , cjuia 

 nihil demonftratur per fcipfum, necefle eft,vt dentur principia, 

 & ea quidem proxima , pcr qua: demonftrentur pafliones de 

 lubieao. Er nihil aliud,pr«tcr hzc tria , reperitur , quod ad 

 fcientix fubftantiam fpedarepoflit, 



Scientii V. Scientim opponitur opimo , vt perfeBo imper- 

 °PP""!^'^ fc£ium:tgnerantia partim vtprinatio habitni, 



ee i^no- partimvt contranumcontrario. 



Matia. , . - - 



OPtnto {iquidem eft afllnfus pendu'us: cum fcicntia fit al- 

 fenlus immobiiis./fKor/iwf/averoeftduplex,»»^'^^»^*!^» 

 & xj ^^Jfmi. fimflicis feu ftiri. negationif,^ praui dijpofitio- 

 WM.Iila eft mera fcientiac ptiuatio, qualis eft in pucris & idio- 

 tis:alias vocatur ignorantia negatiua,& fccundum negationem: 

 h^c cft falfa fcientiac perfuafio,& dicitur ignorantia accerfita, 

 itemquc aiFeftati,quat crrori fuo praetendit rationem,fcfe infc- 

 rens fub fpecie demonftrationis , qualis eft Turcarum de rcli- 

 gionc fcnt.ntia,itemque Sophifta:uni,qui ctim nihil fciant , fi' 

 mulant fe fcirc.Et haec cft ignorantia h.ibitu vitiofo contraifta. 

 Prior illa opponitur fcientia vt priuat'o ; poftcrior vt contra- 

 .rium,quippe aliquid pofitiuum.V'tium cnim,vt eftnegatio ha- 

 bitus,priuitiue opponitur hibitni :vt eft habitus veladlusma- 

 lasjopponitur habjtui vel aftui bono contratic, 



Pruden- 

 tia c|ualis 

 babitui ? 



c A p V T V r. 



pe prudentiA. 

 PRiCCEPTA. 



Sp^ Abitvs pracflicusCaducntitius neiTipe,& neccf- 

 I^J^ larius) eft prudentia,qua quis inclinarur ad af- 

 fenucndum conclufionibus pradlicis. 



Eius proprium e(t,per difcurfum formare conclu- 

 fiones prafticas, 



R E G V L .<€. 



I. Prudentia rejpicit bonum praElicum , id efi , ho»e- 

 jiHm\cjHatenw illud cx principijs futs probatnr. 



OVemadmodum intelligentia in theoreticis eft habitus 

 noeticus,& fcientia habitus dianoeticus : ita fyntercfis in 

 prafticis eft habitus noi-ticus, & prudentia dianocticas,& pro- 

 indccx principiispra£licisprobat conclufiones prac5licas,quem- 

 adinodum fcientia conclufiones thcoreticas probat e principiis 

 homogcneis. Hoc tamen intercft , quod demonftratio proprie 

 difta non dctur in prudent'a,fed late fumta.Non cnim hiclunt 

 res neceflarix , in qu'bus proprietas dcmonftrandafit defubic- 

 fto;fed contingcntes,id eft tales , quac pcndcnt a noftra volun- 

 latc,in quibus hoc qua!ritur,vt a nobisfiant,non vcrovt anobis 

 fciantur.Caiteriim prudentia in Echicis cft habitas morijlisjhoc 

 Jccp cft habitus intellcftualis. 



1 1. Concluftones,qH<t deducuntur ex prlnclpus praSii- CScIh*»- 

 cu,Junt necejjaru vel m genere,vel mjpecte. aicj quo. 



C^ , /» . -• . ,. r . » inodo ne- 



Onclujtones in genere necejjariA fur.t,c\\xx faciuntad com- itOnmt 

 miine bonum,& ad conrctuandam Rcip.vtilit.item. In Jpe- 

 cie neccjjari£funt,(]ax detcrmin.intur ad particularcmcircum- 

 ftantiam.iiua: in gcncre funt neceflariac,mutari polTunt in fpe- 

 cie,manente genere. Huiufmodi funt plurima: Imperatorum Sc 

 Principum lcgcs.llli emm femper rcfpiciunt ad incolumitaten» 

 Reip.& ad eam confirmandam leges fuas ordinant.Sic e.gr.haec 

 lcx-.Nemo 'vallum confcendat. Hsec lex in gcncre eft neceflaria, 

 non in Ipecie.In generc,qu.atenus ad incolumitatem Reip.facit. 

 Infpecic autcm non eft nccelfaria^quia potcft incidere cafus,vt 

 lex tetatur , qua aliquis obligetur ad conlcendcndum vallum. 

 Huc pcrtinet i<:eflh:Lexgeneralis cedit jpeciali.Sic lexifta:N*- 

 moaccifiat -vfuram.m generc eft ncccflaria,quatcnus incolumi- 

 tati Reip.fcruit , & commoda eft ciuibus. In Ipecie autem non 

 eft neceflatia; quia ficri potcft,vt vitio homiuum non foitiatuE 

 finem propofitum , hoceft,vt nec Rcip. vtilis fit , ncc ciuibus 

 commoda.Si ergo,vt maiori incommodo occurrat maeiftratus, 

 permittit modcratam vfuram , vt accipere quinque vel fex de 

 centum , vt hac rationc iuuentur ciues,non euertit priorem le- 

 gem,fed illi addit exccptionem.Ideodiligentcrfpeftandum cft, 

 qus hypothefes fint neceflarix in fpccie feu i.%>>iiufimpUciter, 

 & qua: in gencrc feu i^i %fecundum quidWxc c^\\}^^q diftin- 

 ftio multas qusftiones diluere poteft, & oftendit,qu6d tamctfi 

 omnes honefta: leges extrBantur ex axiomatibus lcgis natura:, 

 non tamen fit neceirarium, vtnos cafdem Icges h.ibeamus cum 

 Gallis,Italis,aut PolQais in Ipecie. Qnilibct cnim magifttatus 

 tuvTr^^uu^ poterit leges fua: Reip.vtilescondcre,ir o^donihil 

 contra naturx normam faciat. Imo vero idem magiftratus po- 

 teft alias leges in aliis habere ditionibus,fi id vel conditio ho- 

 miniuTijvel vtilitas Reip.exigat. Quar diuerfac leges tametfi ift- 

 fpecie variant : tamenpulcherrimein genercconueniunt^&mi- 

 nime fibi inuicem aduerfantur. Huius loci cft & illa regula : 

 Natura tribm modU aliqttid diciat : ^htidam diiiat nec-jfario Natura 

 facienda:§lu£dam rurftts indicat necejpirib fugienda : ^Uidam l""' "lo- 

 deniquc in mediorelinquit. Qux ncceflario facienda diftat n.i- ■'"'j. 



tura,ea cum fiunt,iufta funt vbique & apud omnes : idque natu- ^'^'j * 

 ra,non opinione.Huius generisfunt omnium virtutum acUones 

 propria:,qua: ex principiis natura: demonftrantur.Qiia: necefla- 

 rio natura cauendaiudicat, ea cum fiunt,in;ufta funt,vbique & 

 apud omncsjidque riurfus natura,non opinione. Huiuimodi funt 

 omnes aftiones , qua: vel mininiiim dcfleftunt .i virrutum pro- 

 priisadlionibus. Qua: in medio relinquit,lurit libera,ita vt nec 

 iuftus,nec iniuftusquis dicatur,fiucca faciat,fiue omittat. Ha:c 

 Graccis dicuntur fiim ^ uSil^pt^ , media 0" indrjfercnia. Ita 

 vallum yrbis confccnderc,veI non confcendere,lex naturx !'bc- 

 rum rcIinquit.At vbi decrctum magiftratu? acccllcrit, quc -n- 

 terdicitur , ne quis vallum confcendat , 'uftitije & legis tnuf- 

 greflor habendus cft,qui contcmptomagiftiatuidecrctovalum 

 confcenditi& contra qui abftinet propter magiftratus cdiftum, 

 iuftus in ca lcgispartcccnfenduseft.Dehoc tertio geneie quiri 

 potcft,num lata lege iniuftum fit natura , vallum confren.Icre. 

 Videturenim opinione duntaxat efle iniuftum.riciirus n.itura 

 fuiiTe Iiberum,fed poftquam acceflit vox magiftratu.,oua: fi rm 

 natura: fpedat,videlicet incolumitatem Rcip. naturae f^rr.iinos 

 tranfgreditur.qui hanc legcm violat ; & faiftum cft nattua iniu- 

 ftum,non quidem i.:T^Z', lcd «(^lot ^i^ob fincm lcilicet quen-. na- 

 tura fpeftat in adionibus pertincntibus ad conferuandam in- 

 columitatcm focictatis humanac.Lex quippc naturxdicftathanc 

 regulam : 6luid]uid facit adgbriam Dei^i^em ad commune lo- 

 nitm.^denique ad priuatam-Jtilitatem fiueperfellionem cuiuf- 

 que,id ejl fecunditm naturam.Hic enim cft triplex cuiufquerci 

 finis,qui confcmat naturam ipfiusiideoq; cft fccundiim naturam. . 



Capvt VII. 



De arte dr ebquentia^ 

 Pr^cepta. 



S^P Eqv VNTVR habitus acquifiti necefTarij pocti- 

 ^^ ci , qui nos inclinant ad rcfte iBCumbendum 

 propoficionibus pocticis. 



Sunrque duo.ars & eloqucntia. 

 Ars cft habitus poifricus , quo qnis inch*natut ad 

 aflentiendum conclufionibus pocticis. 



Eloquentia cft habitus pocticus,quo quis inclina- 

 tur ad animi fui fenfa bene eloquendum. 



R E G V L >E. /i„ <j„„, 



I. Jntelligentia poetica co?jferuat principia arttum hjbituj 

 liberaliHm & illibcralium. ^ p[oru'ii 



TRipIicia funt principia , videlicet thcorctica, praif^ica, & poetico» 

 poetica:quorum illa dirigunt cognitioncm veii,ifta adiio- tum ? 



ncm 



