6o 



En cy ciop^di^ Lib. I L 



Qjiomotfo 

 ^mncs di- 

 rcipliuz 

 fint de- 



Wct« dif- 

 ciptinaiii 

 eur con- 

 ftituidti 



VnitJjii- 

 fciplinz 

 prafticac 

 fumitiir 

 flb vnitJte 



CubieAa 

 Sc fines 

 «jifdpli- 

 riarum 

 quomodo 

 Vjritnt ? 



g.it.Et ha;c crt fubalternatio pioprie (lifta,ciua- datur in ptafti- 

 cis.Hoc paiflo Politia; liiboiilinatui OHcoiicxica; quia iUaeft 

 jic fine l"upcnoti,& prjccipit OEconoir.icx, vt in asjcndo ad lu- 

 pcriorem fiiicm rcaceommoiict.Sed pr.T;tet hanc lubaltcmatio- 

 ncm propriam ratione fini^ , datur ctiam lubaltcrnatio ratione 

 finis impropL-ia,vbi liirciplma Uibaltcrn.Ans puliam h.ibct mipc- 

 vumi in lubaltctnatam , lcd lolnm contcn-.platiue agitde lupe- 

 riori fine : quo paclo Ethica Uibaltetnatur 1-hylicx. Agit enim 

 rhyfica ccntciv.pl.itiuc tantiim dc oi^tiir.a hominis opcrationc, 

 t]ux cft pcrfcifta opctatio partis intcllcciiua- : moralis .autcm 

 philDlophia docct.cjuid cuiquc agendum fit.vt perfefte , id eft, 

 bcnc bcatcquc viuat. 



X I. Om-fus difciplin^ continentur ar&ijfimi 

 cjHaditm intcr fe cognittione. 



Clcen in limine orationis pro Archia grauiter ait : Omnes 

 attes , tjua: ad humanitatcm pcrtincnt , h.ibcnt commune 

 quoddam vinculum,& quafi cognatione quadam intcr feconti- 

 ncntur. Ita profci^o cft. Nam plus qu.ini fororium vinculum 

 ccrncre cft inter omncs & fingulas Encyclopxdia: partcs , Sc 

 lummam harmoniam,qua; potiirmuun conlillu intribus. Prin- 

 tipio ibi ccrnituf confenfio rcfpcdu veritatis ; quiavcrumyero 

 confonat.Principiaquippe vcra verisprincipiis,conchifiones vc- 

 ra: veris conclufioDibus , conclufioncs dcnique ver.r veris prin- 

 cipiis confonant. Ei licet dcntux gradus veritatis , non tamen 

 iclco turbatur amiciftinu illa conlcnlio : qucm.idmodum intet 

 auos,parentes,filios, & ncpotes non definit clVc lumma amicitia, 

 quia ali)i<Bnt fupcriores,alii inferiorcs. Delnde datur conlenfio 

 in difciplinis ratione finis.quia onines hoc fibi h.ibent piopofi- 

 ttim , vt glotia Dei illultretur , & hominis mifcria fubleuetur. 

 Vnde Plato grauifllme dixit , giauifllmam de Deo famam in 

 aftijs & artilius clfe fparfam.Hmcetiamcft,qu6d difciphnx fi- 

 bi miiiuas porrigant & auxiliatriccsmanus ; qus tertla eftcon- 

 fenfiD,i.atione mutui auYilij. Qi^o pcrtinciiliu4 mf.vB-^ixkvlsf. 

 jyifciplindfunt coniiincii in vfn. 



X 11. Met& difcipUnarttm conBituendti fmt,nf 

 fiat tranjitfu e gcnere difcipUnx tn gentu. 



MVltum refert, vt mctx difciplinarumrcdc conftituantur. 

 Fieri fiquidemnon poteft, vt lcgitimus ordo inEncyclo- 

 p.Tdia fctuetur , fi non conftet diftinftio, vtita dicam, finium, 

 agtorum,&rfaiTiiiiarum.Etfi autem h-ccdiftindlioequiliberdi- 

 fciplinafumi poteft : nontamen idco ha:c pi-fecognitio eft fuper- 

 uacanea. Oportet enimhic pianiolcere , quomododifciplinai 

 .theorcticar,pra(£lic2;,&poetic3; in gcnert difteianf.qui» hoc clt 

 fundamentum tradationis fpccialis, 



XIII. Difciplina diflinguuntur fubieBis & finihtts-^ 



& inde fntnunt fuamtjnitdtcm. 



ET primo quicfcm fubicftum cft informationis,tra6lationis, 

 vel operationis. SubieBim informationii eft intcllcdtus^vo- . 

 hmtas , alk'ftus,mcmoria,vcl oratio.S«t/efl«»> traBationisS^^'^ 

 docttms ,eft ens quod explicatur vel in generc , vcl in Ipecic, 

 SubieHiim operationis , fiue vfus,cft itidcm cns , cui applitantur 

 prxccpta. F/'wKdifciplinarumcft vel cognitio veti,vci aitiobo- 

 ni ,velpra;bitio inftrumenti , quoprouehimur ad cognitioncm 

 vcri,veIacT:ioncm boni. Ca:tcnim vnitas dilciplinx thcorctica; 

 fumiturcx vnitatc fubicfti traftationis, 



X I V. Contempltitiud difciplinn fmper attingunt per 

 fc ipfoi finern fuum principaUin, qui efi contcmpla- 

 tto : fed pmEiiCA &po'etica non per fe tpfat ,fedpcr 

 alium h.thitum aut potentiam. 



DIfciplin.i;theoreticz in fola rerum natura ojplicandavet- 

 (anrur , ncc tradunt tegulas oneris cuiulquam facicndi, 

 ftiamfi tes,de quibus agunt,ficij poifunt htmiaiia opera.Qjja ra- 

 tione dicimus , Geomctnamclle contcmplatiuam ; quia nuUas 

 ttaditagendi aut tacicndi tcgulas,tamctli multa; res Geomctri- 

 c«fieri pofiimt humana artc , vt pciit.igonon .i labro. Quarc fi 

 quando mniathcmaticis dilciplinis proponantur huiulnicdi re- 

 gula-,qua;pia;lcribunt rationcm ccrtas figuvas defcribcndi , non 

 cxilLimandumeft, idco inathcm.iticasdilciplinas cllc prafticas 

 vcl pocticas, ptiamli itaappcUcntiir : vtquando dicimusArith- 

 meticam pia(flicam,Gcomctriam pi ad\icam,& fic dcinccps.Tum 

 cnim biotica & rncchanica ,qii,r lunt pr.ixismathclcos, immi- 

 fcentunpathcmaticis,vt itapatcatiplouimvlus. Dilciplina; au- 

 icm pradica; & poeticK tradunt pracepta agendi aliquid aiit 

 faciendi , ctiamli natutaiTi cius& paitcs , acpioprictatcs fimul 

 cxpliccnt. Qua ratione moralis philolbphia ilicitiir praiftica, 

 proptcr rcgulas agcndi,quas tradit : quanqu.im fmulagat dcnar 

 t^uaviitutum.ldcm dc poeticis iudicium cfto.Ex his itaqtie pa- 

 tct ,contemplatiuas fcientias fempet attingcicpcr lcipfas fineiii 

 fuum principalem , qui eft contcmp!atio;cum isfit a£lns ipla- 

 rumclicitus : pra^Sicas vcio & poeticas non pcrfcipfas, fcd pcr 

 alium habitum aut potcntiom. Nam fcicntia' moralis finis pra:- 

 cifuus,eftopusvinutis. At hocnona fcicntia ipsa moiali,(<;d a 

 virtuteattingitur. Eodcmquc modo finis mcdicinajprincipalis, 

 cft fanitas:&,irtis militatis,vicloria: fcd tamtnncutta .«tingit 

 cum/jpcm pcrfeipfam,fjd p.crpoici)fiaijifxccutiu9pi, 



X V. ^uod eft fttbieBum troBationis in vnk dtfcipli- 

 na,td in alia poteft ejfe fubtcBum operationis. 



SIc cns rcale eft lubiettum ttadlatioms in Mctaphyfica , in 

 Logica cft fubieftum opetationis.Hic obfetua,lubieitum in- 

 foimationis & opetationis dici extetnumitta(Sationis,internum. 

 XVI. Omnif difctpltna debet traSiare de ente aliqtio; 

 idcjue quatentu eft vel foinoi^jintelligibile, vel mk»- 

 n^yt-^ov, honeftum , vel rt^viKlv fiue ofyannhtHUi- 

 ficiale. 



NOn-entis nulla eft fcientia:quianon-entisnulIa funt acci- 

 dentia..SoIum itaquc cns poteft terrainate intelleaum no- 

 ftrum.Hinc Ariftoteles redc ait,t5ns-ii'^ii ■nftn^) ai^^io? to «^ «f- 

 Ka^^.fcientia diniditiir vti res ipfa. Res autem iciendae funt in 

 triplici differcntia. Alia quippe lunt tantum »oKT»f, id eft, hanc 

 habent naturam,vt intelligi pofTmt: vndedi&iplinascontempla- 

 nices emcrgunt. Alia; ita funt comparata;,vt illatum cognitio 

 ditigatura<r<(^;iox«'^9-i«*, id eft,honcftatera :vhde difciplinar 

 opcratrices. Alia; dcniquc hanc habcnt natutam,vt illarumco» 

 gnitio dirigatut ad efkftioncm : vnde dilcipljjia; effeftriccs. 

 Hinc porro fingularumdifciplinarum differentia; facile polTunc 

 colligi : vt Met.iphyfica traitat dc ente in generc : Arithmctica 

 de ente numetabili : Gcometria de entc menfuiabili : Ethica de 

 ente honelto:Logica dc cntc ditTertabili. Vnde illasphrafcs : cns 

 Logicum,cns Mathematicum,ensPhyficum. 



•XVII. Omnis dtjciplina conjideratur veiiti- 

 idea,vel in fubieHo. 



OMnis do<^f ina confideratut vel formaliter, & prout eft naJ 

 tura & genere fuo , fimplicitet : vclprout el\ fuhieiiiue & 

 compofite , quodam modo. Id quod cft natma& ingencre fcu 

 idca , abftraAiimappcllatur : quod fecus,concretum. Id autem 

 quod eft n,itur,i & m idca , pra-ftantius ell co , quod concretum 

 cft : quia nihil habct commixtum , difpai fui atque diffimilc. Sic 

 iuftitia in fe femper eft vna & eadcm , in nuUis pcrlonis , locis, 

 tcmporibus murabilis : fcd cadcm in iufto,veluti lubiefto,muta- 

 tionem fulcipit.Iccirco de vniuersa Encyclop^diadidluros opor- 

 tct difpicerc,ne ideam, i.e.formam ipfius,prout elt pura in ieCe, 

 cum fubiedo eiufdcin confundamus;in quo illa potcft dcfornia- 

 ri,& fieri.vt ita dicam^^ir^Ajt^. Nam fi idquod fubiefti cft 

 fcu iiidiuidui,cum ipsa matie intemeratacontundatur , netitrum 

 horum refte cognofci poteft, nec dignitas philofophis, ncc ve- 

 ritas lubie<fli,in quo illa eft vcluti modificata.Nobis autem pro- 

 pofitura cft agerc dc fiicycIopKdia illa, qux dicitui abfoluta,& 

 elltalis fimpiiciter , in gradu excellenti ; non autem dc ea,qua: 

 dicityr limitata & modific.ita , eftque talis fecundum quid , in 

 gradu temperamenti fcu mixtuta:. IUacft veluti pufiflima for- 

 ma : hafc veluti forma matetia: fupeia<ldita , & pro conditione 

 mateiia: fua: dctcrminata anguftius. Cumenim fubieftum En- 

 cycloprdia; fit homo , quiexcomprehcnfionecius philologus, 

 philolophus , thcoloous,&c. appell3tur,&ver<3 illc fumthopere 

 vanitatc & infirmirate ciicumttuat;fieii non poteft,vt pixcepta 

 pofTint fcnbi de philofophia, vfcft infubie(do. Pracccptafiqui- 

 dcm lunt rerum ccnftantium & perpetuarum. Vnde prjrterea 

 planumeuadit,qu.im iniqui fint,qui hoc tcmporenonaliam no- 

 ucrunt Encycloppidiamjquam qua: fccundum hominescft,inho- 

 minibus,& qui abhominum iudicio atqucauthoritatc pendent, 

 ac fi EncycIop3:dia illa abfoluta,aut euanuilTet plan<;,aut in ma- 

 nus potcftatemquc hominum mancipi)lege dcucniilet:cumfor- 

 maphilofophicE fit permanens,non autem advoluntatemhomi- 

 nis mutabilis ; cui omnes homincs opoitct crcdcre, non autcm 

 illamhoniinibus ignoiantibus & infiimis ccdere. Contia fcha- 

 bct Encyclopxdia in fubicifto, Eius enim modus circumfcribi 

 nonpote(t:quia& in vnoquoque variat,& interomnes cfldiuer- 

 fiflimus.7p vnoquoijue,inqiiim,varlat:<:\m^ rccipicns tccipit fe- 

 CHndum modura rcceptiuitatis fua;. Inter omnes wn/i?;eandem 

 ob caufam , quia plus in his , quam in iilis fcientia inualefcit , & 

 ignorantia minuitur : etfi hic nemo cx omnibus totam Encyclo- 

 pydia: formam per omnia coropiehcndit. Etfi autem nemo per- 

 feiite afTcqui potcft fapicntis iftiusrationem : fitamen.qui plus 

 vident quam alibi,rc£tcdicunturfapicntes. Friuolum cnim eft, 

 quod Pythagorei contcnderunt , folum Deum cfle <™^«», & nul- 

 lum hominera dici pofTe fapicntera. Nam ideo <5uia Deus eft f a- 

 piens , homoquoque fapicnsdici poteft , & verodebct : quippe 

 imagoDei. Eft t.iroen nihilominusdifcrimen maximum : cjuia 

 fapicntia Dei eft archetypa , otiginalis , eflentialis, adeoque ipfa 

 Dci c/fcntia \ hominisvei6fapicntiaefte(5lypa,atchctypa- illius 

 >OTrj:t«r^7(„, depcndcns , & accidentalis. Ad extremum,Ency- 

 clopa-diain lL.bie(fto c6fiderata,caditinhomincm,vcI quahomo 

 cft,vel qua cthnicus cft,vcl qua Chtiftianus cft.llla eft pura : ifta 

 la-pe puricr cft qu.im hic , qure in Chriftianum cadit , quatenus 

 lumen rationis magisexcolitur:ha:cdeniquc fa;pcnumero purior 

 cftqudm ifta , quatcnus lumen gratia; acceditad lumennaturae 

 ritc coUuftratum r.idiis principicrum natutalium.Sunt enimfis- 

 pc Chrirti.ini , qui non excolunt lumen rationis,ideoquc minus 

 fnntphilologi,philofophi,&c.quamgentiIes.EtrurfusfuntChri- 

 fti.mi, qui excolunt rationcm fuam ; & hoc modo plus videnc in 

 tncyclppa-diajquim pnmiphilofophil^^ntiftitcs apud pagano»-, 



SubicSa 

 tia^Atio- 

 nis & 

 operatio- 

 nis <]uo- 

 raoin fic 

 compara- 

 tum ? 

 An omnii 

 difciplinz 

 traSet d« 

 cnic^ 



Quot »o- 

 dis conit- 

 dewtur 

 omnis dt- 

 fcipiina. ' 



