■iDi^aaic^ Cap.lV. 



87 



Quomodo 



Jocus , 8e '' 

 lcnipus 

 fa<.ianc ad 

 tlilcendu ? 



iMm. 7. Librlgmulni , ^'"''"«'''^'Vpi^oponanturincipientibus. 

 8, Librigentiliumwon ptoponantiir iijfjpieatibus. De his regu- 

 Jis pluia diximus infra tn Criticit. , '$. Libii funto pauci,& vti- 

 .les. loXibri retmGptor iidejHjVS.netnpe in iisparari pofllt mc- 

 moria ipcalis. -'■-'' : . iv .jT 



V. Sumttii , loctu f & tefnpUifuntadminicuU 

 difccntiii fer accidens. 



Nlfi enim h.sc tria rcuocentur ad ifta tya qux dixiiTuis,5: 

 ad rcliqus,qui iteinceps diccrBils*n«Ho modo poiruntad- 

 iuuarc difccntcin. M.^net namquf iLluJ LogicpruiniC.Ji»/* cffi' 

 eiens fcr accidens non prcducit bcnnm e^cButn , 7iifi rednc.itiir 

 <T(! caufiimperfe. Vono fumtu> ad fliidia ruppcdtt"intui"a pa- 

 rentibus , vcl patronis : & faciunt ad melius diiccndum , vxc^ 

 jiludpoetx-. 



NoK facile emergunt,qHoruin 'oifStttibuf cbjlat 

 Res nnptjla, dcmi : fuperat tamen htc quoque virtus. 

 Zociti fiitdiorum cll publicus , vcl piiu.itus. Vbi dilputatur a. 

 Qninciliano & aliis, Prjiftct-ne donn inftitui , qu.im in lcbol? 

 publica. Qna dc ic pauio poft. Tempm ad difcertdum aptuni etl 

 quodiibet ex illa Senecs. fcntcntia:ittas nuUa ad dilccndum ni- 

 mis fera eft. Poti/Timnm tamen ad difcendum apta luut pueii- 

 tia; & adolcfccntia: tempora,qua: vulgo appeUancut dla melio- 

 res,ex ilia fententia VirgiltfinGeorgicis: 



Optint.i qsi/ijue dies miferismcrtalibiu dui 

 Prima fugit.fubetint morbi ,tr! p.if^ue fenecim. 

 Omnc autem tcmpus ftudibrum cft diurnum , vcl noifhirnunj; 

 matutinum , vel vclpertinum ; continuatum,velintcrpcllatum. 

 Qui de re diilercinus.cum dc ordinc ftudiorum pertraciabimus. 



C A P V T IV. 



D e medijs difccnti^ remotii iuterni^. 

 Pr..«cepta. 



^jjp Ractatvm eft de mcdiis,fiue principiis , cii- 

 ^l^ fcentix remotis excernjs : iam fequitur vt tra- 

 ^temus de mediis remotis internis , quxinipfo cii- 

 icente inharrentjtanquam facnltates , habituSjVclor- 

 gana :/f«,qaa: pertineutad effentiam difccntis. 



Media ifta fimt vcl adiun (fta,vel inftrumenta. 



Adiunda funt bona animi,vel corpoiis. 



Bnna animi funt habitaalia,vel adu^ia. 



Bona animi habitualia funt , qux tantum fum fa- 

 «iltatcs,fcu habitusinn.-iri-, & comprehenduntur no- 

 liiine IngcniJ ; cuius vis fpedatur in facultate cogno- 

 (centc,& coguita confctunntc. 



Bona animi adlualia funt, quae non funt mcri ha- 

 bitus,fed ctiam acflus. 



Siintquealia rationc intellciflas, vt Libertas ingc- 

 rij, & Otdo, cuius inagiftra eft Logica : alia rationc 

 volnntatis ; vtfunt Pia v'fta,Precatio,Ignoranti£e con- 

 fcientia , Amor difciplinx , Philoponia,Pcrraibatio- 

 num carcntia , Abftinentia a v^luptatibus , &c Cura- 

 rum vacuitas. 



Bona corporis funt Firma valctudo , & Manuutn'- 

 promtitudo. 



laftrumentadiio funt : Gcnefis & Analyfis. 



Re 



G V L jE. 



\. Principia difcentia remotaftnt magi^ , vcl 

 rninits talia. 



MAgisremota funt, intcr qux & efi-'caum,id cft,cognitio- 

 ncni,plur.r intcriiciuntur. t.l'niis rcmota funt, intci qu.c 

 & cognitionemp.iucioraintcriiciuntur.De pri<nibus illis ^}d'- 

 *»«! principiis tradtatum eft fij^.^y^cerf. lain tratlabiinu. dc 

 pofterioribns,qn.i: licct propinquiora iint^quam ptiora illa.ta- 

 mcn non funt proxima. Quate fi malis,dic principia difccncia: 

 cire temota,propinqua,vcl proxima. Remota vidinms cap.pix- 

 •ed. JPropinqua edilfcrcmus hoc loco. ProwM^cxpUcabiinus 

 eap.fcq. Rurfum fi malis,dic ptincipia difccntia: pi()pinqua,fcu 

 rcmota intctna,cflcnatui.T,vcI cuii. rniicipii naturi- funt aiii- 

 ini,Ycl corporis. Ibi cft facultaspattiin cognolccns.eaquc fcnfi- 

 tiui,vd intellcaiua -, partim confcruans cognita, vt cll nicmo- 

 ria : hic crt bonum tcmpcramcntiim. rtincipiacura; fuiu itii- 

 qua,vidc].ingcnijUbertas,oido,pia viu,&c. 



•11. Ingenium hominis nan efi fmiplex cjnKA.xni antmi ingcniuiti 

 facultai^edpluruimfafHltatumaggrcifatio.-draHia ''""' ^ 

 contingit multii modii y-vtvaridi fiant fxcultatum plexi 

 Coniun^ioneSyVarias quoque ingeniorum differenttM 

 ejfe contingit , prout h£C facultas citm illa conmnqi- 

 tur,vel ah ea abiiingitur : ^iuinqua^n & e.K aiiis 

 caujis oritimtiirvarid ingeniorum dijferentii£. 



Dlfputatio dc uigcnio magnieft momeuti.Poftqu.im eniiti 

 de afH.itu dimno,piA-ceptore dofto & fideli,iibtis egrcgii{, 

 (iiimibus ncccltiriis , dcniquc loco & temporc ad ftndia aptij 

 ccrti fumus,ominum priino difpiccrc oportet,an pracditi lunms 

 ingcnio apto ad difcendum hanc vcl lUam difci^linam. Ali- 

 quid eigo diligentia: impcndcmus iiuic dc ingcnio tradationi. 

 Atquc vc teiti ab iplo.quod aiunt,ouo ordiamut , ingenium la- 

 tijftme idcm eft.quod vis ingenita,ku innata. Quo fenfaingc- 

 uium tribuitur ctiam inanimaiis,puci clcmcntis,mctallis, plaii- 

 tis,& omnibus aniinatis,vidcl.bcliiis & hominibus. Dcindc in- 

 geniiimlate eft intcriorvis animi.qua: complcftitut omnes fu- 

 cultatcs homini proprias. Deniquc jlWrft hxc tna in honiinc 

 diftinguuntur ;ingcnium,dico,mcmoria,Sciudicium. Nos hoc 

 loco attcndiraus lecundam acccptioncm , S: cum doitilliino 

 Bonns.0 cap.^.de ratione difcendi p.^^^. dicinms , iugcaium non 

 clfc fimpJiccm quandam f.icukatcm , fcd plurium facultatum 

 aggiegatiotiem ; omnium,inquam, facu!t.uumanimi,qux com- 

 pctunt homini,&ad ifta duo fuinmacapita icuocantur , lacnl- 

 tatem cognofcendi,& cogn'ta confcrnandi.F;jf K/f.ii cognofcctidi 

 eftlcn(itiua,vel intelletiiua. ULi cft lenfuum cxtetiorum ; ha;c 

 duorumirucriorum,fcnfu3 communis , & phantalia; : bxc cTl ia 

 <^MSf^^mtifa[}i<toi<f,<^^uua-fi\ r.ofliKn, id cft,in fubtilitatc r.itio- 

 tie apprehcn(ionis,in fubtilitate rationc inuentionis,& in d^xtc- 

 ritacc ratioue i\!iA\c\].F acnltaf conferustndi ell memoria.ItaqiK; 

 nar lacultatcs omnespcrtincntad ingcnium ; &alix quidcm tf- 

 fcntialitcr , vt fcnfus interni,& tota vis intcUcdiua ; alii- vcro 

 a-ccidcntalitcr , vc fcnlus extcrni. Quia vcro concingit multis 

 niodisjvt variae fiant facultacumrccenfitatum coniunaioncs, & 

 ycluti combinationcs , varias quoquc ingcniorum difFcteunas 

 cftc contingit. Etenim vfuuenit nonnunquam,vt phant.rlia cxi- 

 mia coniungatur cum mcmoria , it[^'it,i» camen & ludicio dcr 

 ficientibus : alias rcpcritur if^vsja cum iudicio coniundt.i,dc'- 

 ncientc imaginationc & mcmorii. : funt qui valcnt foia mcmo- 

 ria : alijpollcRt imaginatione,ca:teris facultatibus fpoliati. At- 

 quc haiufmodi plurcs facultatum, qul ad ingenium peitincnt, 

 combinationes occurrunt , qu.is rccenfcre longc cft diiEcilIi- 

 mum : prinio,quiainterphilofophos dc numeto non conucnit; 

 <Ieindequiavn.iqua:qacfacultas, v.g.phantafia, mcmoria , ii];^- 

 voi« , &c. cx fcntentia rhyficorum & Medicorum vanatur pcr 

 quatuor gradus , ita nempe vt incmoria c. g. bona vcl mala iij 

 primo,fecuudo,tcriio,vel quarto gradu :vnde aiunt innumcras 

 exiftcre ingcniorum ditfcrcncias. Vtcunque autcm rcs fcfe ha- 

 beat X cerciirimum eft & omnibus philofophis confclfum , iftas. 

 dotes ingcnij in nuUo mortalium in fummo gradu rcpctiri 

 polfcjquoniam fciiicct oppofita temperamcnta rcquirunt iftiuf- 

 modi facultaccs. Atquc huc pertiucrc videcur didum .Scncca: 

 ex Atiftotcle repetitum : KuUitm cjl ingenitm magnumfine m:.v- 

 turd dementia,; id eft,linc labc imperfcclionis. C.ctciiun diftin- 

 gui ctiam foicnt ingenia ricionc liJctum , tcinpcraincntorum, 

 k)coruni,p3rencnm,viftu';,infticutioni<:, & difciplin.nnm. Miiic 

 Jicimus mgcnium Solarc,Mcrcuriale,S.iturninum ; igncum.ter- . 

 rcum,vel rncdia: natura: ; Hifpanicum,Icalicum, &c. patrizans, 

 vcl d^lcftens ; bonum,vel maium ;oLdinariuin, vel excr.rordi- 

 nitium fcuheroicuin ; or.itoiiuin,logicum, philologicuni, mc- 

 chanicum , &c. Qn.i de rc Arifiotcles i.R/.rw.panlo alitcr it* 

 di-ircrit. Ingcniafuiit duplicia : alia,qur :i nacura bcnc contor- 

 liiaca funccaquc vcl vinida,vcl ft.ibilia ; alia.qui male.cum ni- 

 mia vcl mobilitas furorcm, vcl ft.xbilitas ftuporcm gignit. At- 

 que ad ha:c fane c.apiti quidquid ingcniorum eft , non incom-! 

 ir.ode tcferti potcft. Ingcnia dico pr.xcocia,fcrotinaimagna,p.i;- 

 ua , mcdiocria ; felicia , infclicia ; apta, incpta ; vcloci.i,tarJai 

 acuta,obtufa. 



I IL FaciiltM cognofcens debet effc propenfa in rcs co- Facuitas 



gnofcendai, itcmqtie expedua\& dchct hahcrc ohie- '^°^f^^l' 



llum proportionatum. dduat 



cfTo coin- 



PRincipia difccntis alia funt cit partc .-mimi , alia cx partc panti? 

 corpocis. Exparte ,-mimi duo funt pnncipia;facultascogno- 

 fcens,& facultas cos^nitaconfcruans. In f.icult,itc cognofccnte 

 primiim obferuanda: fuiitconditioncs, dcindc fpccies. CcW/V/i - 

 nes fuiic numcio trcs ; inrcr quas prima cft , vt facultas cogno- 

 fccns fitpropcnla ad dilciplinas pcrcipicndas.Nam vbi cft pio- 

 pciifio ad difccoduni.ibi tft oblcilatio : vbi veiocft oblcifiatio, 

 cxiguo tcmporc mulnim pioficitur. Dcindc propcnlio ad difci- 

 plinas pcrcipicndas cfticit,vt difccns in ftudiis conftantiani prx- 

 ftct ; liiic qua iiihil fit, & nihil in ftudiis alfcqucmur. Acccdit» 

 quodomncs illi,quinauarunt opccain difciplinis,ad quas natU'- 

 alcm ptopcttfioncm habiijant , eruditiflimi&cjtcelkmiltiini 



H 4 cu»fctunt;. 



