88 



EncyclopjEdisE Lib,I W. 



f lijici-unt -. vt Tet<:r« refciunc de Euclidc Sc Atcliimedc , qut 

 curn lc m^hcimticis addixillcnceruditiKimi matlicmatici .^- 

 iti luncquonjam ad ft»&,'(*«^ uaturalcm propcnUoiiem habe- 

 baiit. Ncotenci rctcruut de Baido,cmmcutiflimo lcgum iiiter- 

 prctc,eum m muencutc Mediciujc operatum luiile,icd intani- 

 hil dignam uiidc p:xftiti(]c,quoniam ad cam dilciplinani non 

 crat ii^i/xij.iddl^aptus natus. Itaque dclerta Mcdicina feruut 

 Jpium ad luiilpiudcntiam fe contuHllc; ad quam quiapropcn- 

 rtebat,iutia paucos andos inca ita pioi"ccit,vt lurilconrultorum 

 corypu,tus habcretur. Rcdle itaquemonet Clemens Alexandri- 

 nm lii.i^cpaifcicTut , m dilcente requiri o^ilu' i-m rlw kXA^^a». 

 Et codcm lenlu tiicefhoru^ Gregoriu ^ia^cc-^, ^vmi oo'; ^a^»- 

 nv vult ellc in diicente. Huiulmodi propenrioncm^liue impc- 

 tuiTi,.ide6rcc.jiuritGalcnus,vtdicat in difcente requiri ie^u1tt.Lu 

 fttuia* icipcctu difciplinarum.Eadem eft lentcntia Senec£ efifi. 

 108.& Cyiriiam lib.t.de fapiemidwhi refert,igyptiorum hune 

 morem fuifle,vt pueros iuos circunduccient per cmitatem,ciun 

 arti cuipiam eos addicere veUcnt,vt eligerent illamartem,cjui 

 magis illis placeret. Multi enim ad hanc artem funt incpti , cjui 

 ad aiiam luntaptiflimi.Plura in hanc fcntentiam videapud Ci- 

 teronem Uli.yde finibu4,^ Pomfonatium in Ub.de incantationi- 

 bui. Cartcrumptopeul-.o facultatis cognofcentis cft alia indcfi- 

 nita &: vniucrfalis,alia definita & fpecialis, feu ad ccrtam difci- 

 plinam reftriifta&determinata. Profrnfio indefinita Grsecis ap- 

 pellatur ttfili^i^f trxt'^ ft.a^»ftK^ , & -)tl|p»i» i'/<v5 : profenfio 

 def.nita iildcm dicitur op^li «stj? tJ 6 «s^ir^'»» fiujnfttc. Pnpr 

 eft exttaordinaria, & proinde in paucis: porterior-eftoidinaria, 

 iaeoquc in plerifcjue hominibus, qtii ad vnam aliquam difcipli- 

 •nam nati funt,adplurcsminus apti.Quod attinet adpropeniio- 

 nem vniuerfalcm , Alexander Aphrodienfis in lib.%. Topicerum 

 eam poQponit propcnfioni ad vnain ccrtam difciplinam j quia 

 homines,qui funt tXui aC^tieii , raro habcnt -n Ke^^nit^c^aod 

 tamcn plane cft neceirarium,ne in varios labamur errores. Dixi 

 raro : quiafunt aliqui MiT»}t'^ctrf\»i,vel potiis 9i»J^'A»«1<>< , qui 

 abfque alienadifciplinafucrunt .'A*{ 7mi^<^1ai,vn!uerfaliter do- 

 Bi. Tales fuerunt Salomon , Antoninus Anachoreta, Origenes, 

 Auguftinus , &fupcriore fcculo decimoquinto lohannes Ficus 

 Miraijdula,qucm naturx miraculum vocauerunt,qui fola inqc- 

 nijbonitate ( narrat eius fratris filius /c^^jwwc^ Trancifctts in 

 iffitts-vitd ) nuUius ferepriceptio"ne , mutorum priceptorum 

 fublidio,ad quzcunque animum appellebat,ea cftalfecutus. De 

 Budaeo ScCuiacio idcmrefertur: Huiufmodi ingenium vulgo 

 appellatur adoinnia verfatile •.qualcdcfcriptumeft a Platone 3. 

 de repub. Tale tuit ingcnium Afinij PoUionis , qui proprerea 

 homo cmniiim horarumaiAm cft,vt refert Quintilianus. Inter- 

 eft autem plurimijm inrer ingcniiim ad omnia ■verfatile,& vola- 

 ticum,fiuc defultorium. Quia iUud in laudc pon;tur,hoc fecus. 

 Sed redeamus ad propenfioncm noftram. Hippocrates clegan- 

 tcr ait,qui feminis ad tellurcm proportio eft, eandcm fcicnti* 

 «fTe ad humanum ingcnium : qux neque vniucrfa e.-idem eft, ac 

 quamuis aliquapinguis Sc foecunda (it.difpiciendum tamcn cft 

 cuinam femini lit aptior. Quo pTtinct illud Clem^nti^ Ale- 

 xandrini in Pidagogo.inimo^ nollros effe agros 4nimatos,e6que 

 diuerfitatibus eifdcm , quibus funt agri , fubieftos. Nec Cicero 

 fecus cenfuir quando i.de nnt.deorumAwn repugnare natura', 

 elfc hoc ipfum,quod eft gigantcs pugnaire cum coolo.Satcgcrat 

 ille filium Marcum fcientiis atque virtutibus imbuere,fcd fni- 

 ftra : vt expertus in eofit,quod Ariftotcles ait , Vnumquodquc 

 recipi per modum rccipientis. Q^are & Horatiiu de arte poct, 

 canit : 



Tu nihil inttita facies,dicefxje Minerua. 

 Kt docet examinandum efle 



- Gluld ferre recufent. 



ffitid valeant humrri. 



Multa vero omitrenda,qua; procefTuranon fint. A!t enim. 



Zt qud Dejperat fraBata nitefcere pofferelinquit. 



Neque eft qu6d cum quibuidam Metaphyficis allcgcmus illud 

 jirifletelit i .Metaphyf.omnes homines luturalcm piopenfioncm 

 haberc ad fcicntix dcfiderium. Nam hic eft fcnfus phiioibphi; 

 iiominem natura amare fcicntias , non vcio habcie propenfio- 

 ncm naruralcm ad omnes fcieiuias. Rurfum non eil,qu6d allc- 

 gcmus excniplaillaheroum,Platonis , Ariftotclis, Eiatofthcnis, 

 lulij Scaligcti,& aIiorum,dc quibus paulo antc diximus. Nam 

 etfi cx vniucrfiiliexpeiientiaconftat, multc; infignes virospio- 

 penfionem habuifle ad varias difciplinasi hinc tamcn vniuerfa- 

 lisrcgula conftitui nonpotcft. Ita vidcmus prxcocia ingenia in 

 quibufdani pucris,quosSophocIcs vocauit«*if<i^^<«,quafi dir 

 <cret,T'/V//)«pw,quos itcmalij Grici <sC^fcftsi,bene currentes, 

 atque<jG'^i«&M5,^f«(?<///f«Kfej,dixerunt..Scd in pluribus vidcmus 

 ingenia fcrotina .- in plerifquc mcdiocria. Oportct itaquc indi- 

 uiduilcm temperiemjqu.-^ni vocant,examinarc.Indc namque fit, 

 vt hic ad hanc di!cipiinam,ille .id .iliam,maicrein habeat pro- 

 pcnlionem. Etfi .ai.tcm illevulg6 ccnfccur fclix ; qui in fc vno 

 lnuencrit& doftorcm,& difc!pluiam,& doccndiviam acratio- 

 nem : non tamen idco defpcrandi-.m cftiis, qui hujufmodi feli- 

 eit.itc(n non funt adepti.Nam Devs tr.idit vei vnijm, vel plura 

 falenta,prout nobis cxpediic nouit. Itaquc nifi omnibus omnia 

 dptjtliccnduni lion eft,Cut me feciftiilc ? fed vnicuique proprifis 



cft colendus ager,ex quo non plus , qi^m dec«?t,ttibuti eft ilfe 

 propitius Patcrnorter cxatturus. Nunc veniamus 3.A fecundam 

 condifionem facultatis coguofcentis ; quam volumus elfe expc- 

 ditam,hoc clt,exolutam ab impcdimcDtis , vt cognitioni rerum 

 operari poflit.Impediniiihta ifta cap.t.huins DidaBia perfecui- 

 ti lumus.rfr;/a conditio cft, vt facultas cqgnolcens habeat ob- 

 icftum ptoportionatum. Nili cnim certa lit proportio intci 

 agehtem & rem agendam, adeoquc inrec cognolceutem & rem 

 cognolcendam , toiida adtio., ideoque & cognitioj fpetari noa 



I V. Facultas cognofcensfenfitiua efifenfuum exterio- 

 ru7n,& potijfimum vifm atque auditM ; vel interio- 

 rum,& nominatim fenfui communii & phantafia. 



SEnfui funt tanquam animi fores, & omnis feie cognitiouis 

 noftrae initia.Vnde cft illudperuulgatum in fcholis;N«M efi 

 in intelleBii,quod non futrit infenfu. Quod Cicero fic extulic 

 1 .definibus : Quidquid animo cerniinus,id omnc oritur a fen- 

 (ibus. Ad cognitionem autein comparandain vtilesfunt potifU- 

 mum vilus &auditus.Nam 'vifttf facit addifciplinas inuenieu- 

 duin ; auditui.id difciplinas iam inucntas percipieudum. Vifti 

 dilcimusa nobis : auditu difcimus ab aliis. Hinc legiraus,non- 

 nullos aptima itatc carentes vifu , puta Didymum Alexandri- 

 num , de quo Hieronymui i» Catalogo fcriptorum ecclefiufiico- 

 rKOT.fuiffe doftiflimos : furdum ver6 euafillc dodtum nulquam 

 lcgimus. Rc£le igitur AlbertUi Magntu i .metaph. cap. i . audi- 

 tum appellat fenlum maxiinedilciplinalem.Pollunt nempeati- 

 dicu percipi omues difciplinx,ctiam a cicisilola Optica cxce- 

 pta. Sed contia vifus & auditus ncceflitatem obiicitut: Demo- 

 critum,vcfcrente Gelliolib.io.cap.ij. luminibus oculorum fua 

 fponte fc priuafl"e,quia cxiftimabat.cogitationes commentatio- 

 nelque animi in coiitcmplatione reriim cxadtiorcs lcrc , fi eas 

 vidcndi illccebris,& oculorum impedimcntis li'Deraflct. Adfc- 

 runtur etiam cxcmpla philofophorum , quotimi tan; fixa fuit 

 mcditatio,vt,dum meditationibus vacarent, fenlibus nihil per- 

 cipcrcnt.Ita Archimcdcs,dumCeometricis fpeculatjonibusope- 

 ratur,nc patriam quidem captam eflc fculit ; vt cfl apud Cice- t 

 ronem j.de finibm.lts. de Thoma Aquinate refcrunc,iliumme- 

 ditationibus imme;fum,ne quidquani vifu & aiditu pcicepifle. 

 Eerunc quoque lohaunem Scotum Ixpicuic ledeie loi:tum(cn- 

 fibus fopitis,mente nimirum in abftrnfifrimarctum contempla- 

 tione occupata. Vnde ciim Colonix die quodam mcditationi 

 immobiiis indulgeret, ab hominibus iftius rci ignaris fellinato 

 funere pro mortuo e(t eI.-itus.Hinc efficcre conantur , viluni& 

 auditum non adco nccclTanos eire ad cognicionem rerum ac- 

 quircndam.Verum enimvero ha;c nihil oiiiciuiir noftr.i' fenten- 

 tix : ied tancum adftruunt vcritatem illius, quod cftapud Pla- 

 toncm,Oportere vt uicclledlum a tebus fen(ibilibusabducamus„ 

 fi fmccra vcritate potirivelimus.Maneat Itaqueillud vulgatum, 

 duos eflc fenfus ^o>ix*1<(T8<,vifuni & auditum!& 'vifuspnro- 

 gatiuam in eo cffc , quod verfatur circa caleftia & tcircftria; 

 qu6d cx longiori diftantia quam cxten lenfus iuum obie<£tum 

 attingit;qu6d ipfius aitio fit in inftanti,qu6d rcjpcrcipit mo- 

 do immatcriali line fui iminutatione , qu6d maximc omnium 

 mouct in.jginatioQcm , qu6d icriptio & lciftio ablquc illo non 

 perficitur, quod aptiffimus eft .id acnuirendas fcicntias per in- 

 uentioncm,deniquc quod cognicio Dei cx opcribus eius a 110- 

 bis attinte vilisoritur ; auditits \i:i6 pr&rogjitiuam in eo fitain 

 cfTcjquod omnis inltitutio,prxfertiin cognino Dei reuelata,tie- 

 auditus opeia, quod lcdtio & fcriptio nuilius cft vtilJtatisabf- 

 que audiiu , dcniquc qu6d pluta dilcimus auditu quim vifu. 

 Nunc dc fenIucommuni,& phantafiadicanius.S<"»yiMcow»7«»«f 

 eft inftar ccntti,adquodlenlus cxtcriorcs fcruntur. Itaque mu- 

 nus ipfius eft,cxcitare lenfus exteriores , eorumquc adlioncm 

 pcrficerc,ac iudicaie,&percipcrcfcnluum extcriorum fcnlatio- 

 ncm. Dciijde , bcneficio huius fenfus lenlibilia propria finguio- 

 rnm fcnfuum comparamus , eorumquc conucnicntiam &diffe- 

 rentiam animaduertimus. Prxterea fcnlus communiscirca lcn- 

 fibilia comniunia maxime occupatur. Aucrroes ctiam tribuit 

 fenfui conimuni perceptionem priu<itionum , vttcnebraruro,(i- 

 Ientij,& exterofnm,qux fcnfucxterno cognofcj nequeunt. De- 

 niquc ctrtum hu'U'.lenfuso(ficiiim cft, cxcitaie phantafiara,ei- 

 quefcnfibilia offciic,&fubmini/trare. Phantafii vcr6 hxc func 

 munia. i. iudicare obicdta a (enfu communi luhminillrata. 

 %. expcndere ablentia beneficio memorix , qux cum phantafia 

 iunita eft. j.excitarc appetitum,3tque cum eo animal. 4. ope- 

 rari etiam in lbnino,cxcitando fenfum communem: 5 . imagina- 

 ri quidlibctjfiuc verum,fiue falfum. 6. componeie, & diuidcrc; 

 compolitione & diuifionc,non quidcm cxaifta ,fed faltem con- 

 fusa. 7. aliquo mododifcurrere:vnde phantafia dicirur fimula-- 

 crumtationis, S.infcruire menti , fubminiftrando ipll phantaf-' 

 mata. Vnde elt illud Ariftotelis celebre j Impo^ibiLe efi ,fine 

 phantafm.^te ^eculari : Et iltud lib.j. deanima cap.8. text.j?. 

 Oportet fapientem Jpeculari phantafmata. Nimirum intelleiStus 

 a phantafixprxftantiamagnopereinhoc corporis ergaftuload- 

 iuuatur : Ccnimbricenfes in i.i/for^a c.S.^.^.Portoctfiphanta- 

 (ja menti fubminiftrct phantafmata : tameo a mente diiigitur 



«C 



Facufta» 

 fenruiua 

 quotu- 

 plex J 



