Dida6t:ic^ Cap.IlI. 



89 



Quot finc 



ivircutec 



facultatis 



inccUefii- 



uz? 



ic luffulcitur pWffptis Wtionis , pr«fertim in viro fapiente, 

 Alias cnim,(i imaginatio non regatut a ratione,hicfenlus infi- 

 nitoruin errorum &vitiorum fons cft atque fcatutigo: vt plu- 

 ribusdcmonlltat FrancifcUsPicxi Mirf.ndula in tib. de imngi- 

 Katione. Hic foJe: quairi, Quod tempetamentum phantafii fit 

 aptiflimum ? CommunisPhyficorum fententia,eaquc vennima. 

 cil, bonam phantafiam rcquireretempcramentum ccrebri cali- 

 dumjquia frigus elt iners,& ad formandas fpecics ineptumjca- 

 lor autem propter vim ^^?i«ii ad imaginationis opera eft 

 aptiflimus. Hinc in homme <]ui Grxcis dicitur ^i^ifM^^j-ali^, 

 tcquirunt tempetamentumcalidum& hMvnidum. loannes Uiiar- 

 r«j,philofophus & medicus Hifpanusjin Examine ingenioritm. 



I V, FacHltatii inte/lcSliudvirtM efi thple.x ; Ivf/st^jay 



.aJ^/V«« , j^ KfiTHihoc eft,dociiitas,fHbtilnMy 



& iudicij dexteritoi. 



Vlttutes intelleftus commodiffime ad tres ip.lus operatio 

 ncs reducuntur , & ingcnijappellatione i^it" i%t)clvj dcli. 

 gnantwt. Commemoramus autem hoc loco tres opetationes, 

 quia ftricl(^ fumimus vocibulum apprehen(ionis,& inuentionis. 

 AliaSjfi late velimus accipere,duar foliim funt operationes mcn- 

 tis,inuentio & iudicium. Sed hoc tranfeat. Nos cuoluamus ea, 

 qua: propofuimus in canone. Itaque virtus conueniens intelle- 

 ftui ratiouc apprchen(ionis,Gr2ce dicitut «sC/^J^^oe.Latine do- 

 eilitat i qur nihil clt aliud qu^m celeritas mcntis in pcrcipicn- 

 do,(iae i«diIcendo,vt Cicero Ub.i^. de fimbut loquitur. Galcno 

 ^ft «|iT« p!>«%( , libro «r&< ax/fuinns ■? 'fi\QtK>>i. Arnobiw lib.<j. 

 appellat viuacitatcm ingenijicuiopponitur ftupor , feu hebetu- 

 do& tarditas ingeiiij.Et ita quidem ftriftc, acproindc accurate 

 nccipitur docilitatis vocabulum. GtcliU'i Rhodiginta lib.l.anti- 

 qtiarum lcSioriHm , cap.i^. late accipithot idcm voeabulum, 

 cjuando trcs paites docilitatis conftituit : qliarum prima eft 

 firiifiii,memoria,Cccund3.,i^\j-nif,celeri/a4 ; x.eTi\i,ii[p^inct,fagaci- 

 f<ty.Mcmoria cft cori.l,qui quis didicit: JJu7,)jcft cclcritasmcii- 

 tis in petcipiendo : «/^j-ifoiavcioeft foIcrtia,vbi exhis,qux di- 

 dicimus, qua; non didicimus etiam vcnamur. Scd nobis docili- 

 tas eft ipliflima cclcritas in percipiendo , qua: non oritur ex 

 temperamento ficco & higido,v't Caknus cemment.in lib.Hip- 

 focr.denat.hum.^ Conimlr.in t.de trm ^«».8.<j.4.<tatuunt;fcd 

 ex tcmpcramento modcrare humido & calido , vt volunt Theo- 

 fhilut Zim/ira in expojit.text.^^.lib.i.de anima,^Paultt4 Be- 

 Tiius in commentJiiper Tim^um Platonis. Nam vbi eft facilitas 

 tlifccndi,ibi cft facilior formarum fuf«ptio. Atqui fornix fa- 

 cilitis lufcipiuntui in fubftantia modcrate humida,qu.im in fic- 

 ca.Secunda virtus intellediua , qua: ei propter inucntioncm 

 compctit,dicitur Grxcis k[;^i>n»,L3t'mis fubtilita-i , Sc fdertia; 

 cuius propria cVffj^* cft cxcogitatio, fiuc inucntio,corum,qua; 

 tci conueniunt.Vndc fubtilcs cos dicerc folcmus,qui valcnt in- 

 ucntionc.Non fempcr autem concurrunt hs du^facultatcs in- 

 gcnij.dociliusj&fubtilitas. Nam multi funt, qui facillimc dif- 

 cuntaliena(qua; cft docilitatis opcratiojrcd qm nihil inucnire, 

 id eft,cx luo promtuario depromerc poftuntjquod elt iubrilita- 

 cis.Ratio huius reicftjquia h.i: facultatcsdiuerfa tempcramen- 

 la requirunt. Nam facilitas ad difcendum, vtpaulo ante dixi- 

 mus, rcquirit tciTiperamentum calidum & modcrate humidiim. 

 Sed acumen, fiuc fubtilitas , rcquiru fubcilcm ccrcbti fubftan- 

 tiam,id eft,tcmpcramcntum calidum & liccum : vt doccnt Zi- 

 rnara in exfofit .text .^ j^.li b .i .de anima, ^ Conimhr.in z.de or- 

 tu c.i.q.^. CTuod cnim penctrandi facultatc dcbct elfe pridi- 

 tum , id calidiim & ficcum fit neccfre eft. AtqucTiuc pertinct, 

 cjuodait Arifloteles d. text.y4.de anima. Mollcs carne cfTc fo- 

 lertes ; duriorcs vcro efle ingenio tardiori & ftupidiori.Vnde 

 etiamGraeci,homincs ftupidiores,appelIant mt^hfftxs , crajft- 

 felles. Et hinc cft, quod in rcgionibus calidioribus & (icciori- 

 tus , in quibus acr proculdubio cft tenuis , acuriora cernanrur 

 ingeniasvt in GixciaA' pivtfcrtim in Attica.Ingcnia enini Athc- 

 nicnfmmacutiflima cclcbr.ua liint a, PLnonc, Ciccionc,I'hilo- 

 nc,Tcrtulliano,&aIiis:qu3de rc vidcatur dodlifTima difputatio 

 Paiili Eenijin commentartjs in Tlnt. Plat. E contiiiio ingcnia 

 Baotica fuccunt agrcftia proptcr acrcm craffioreni.Pono apud 

 vctcrcs fubtilitatis noraine cclcbrati funtPlato, AriftotcIcs,Zc- 

 no Elcates,Zcno Citticus,Archcfilas,C.uncadcs,Piotinus : intcr 

 ScholafticosScorus,Occam , Grcgorius Arimincnfis. Qujmuis 

 autcm acumcn ingcnij (ir facultas naruralis : tamcn plurinium 

 luuatur cxcicitJtionc, & praefcrriin artc I.ogica.qu.r proptcrea 

 parcnslubciliratis eft appcllara. luuat ctiani hanc facultatcni, 

 icfta principia artium pcrccpiffc ; ptarlcrrim vcro artiiini ma- 

 thcmaticaruiTipcrccptio ingcnium inapnopcrc acuit. Vndc di- 

 ccrefolituscratPlotinus , artcs marhcmaticas philofophaturis 

 proponendas cllcad mcntemacucnd.im:c6qnc iiominc cclcbra- 

 ta funt & exculta mathemati nb AcaJcmicis & Pythagoricis. 

 Plurimum quoquc hanc ad rcm conducunt mcdicina' quxdam: 

 vt apud vetercscrat hcllcborum , quo Carncadcs frcqucntcr 

 vfus cfTc legitur. Tcrcia virtus intcllc£tus e(t 1. xe/l,Ks,,\A cft, 

 MexteritOiiudicij , cuius facultatis opcr.itiopofita cft in dilcft- 

 ncndis&diiudicandis illis , qux pcr difciplinan pcrccpta (unt 

 •)b 3liij,aut penioi luuentafunt. QuxfacuJtao planc eftncccf- 



/aria in omni Enfyclopsdia ; sdeo ouidcm, vt Peripatetici re- 



<fte doceant,iudicmmconftans & iirmummaioris elfc <ii(ey»iu 



in Encjclopa:dia capeflcnda & excrcenda , quam docilitatcm, 



& tubtilitatem.Nam quiarcde docentiumrara cft copia,valde 



opus cft iudicio,vt de pra:ccptore fimul & pri-ccptis rcde iudi- 



carc pelfimus. Et qux bcncficio acuminis cxcogitanrur,non ra- 



ro lunt infirma & fuciIia,inccrtaque.Idco acumcrt ingcnij frc- 



quentiirimc noxium eft,fi iudicio non regatur. Vndc homines 



folertiffimos, c. g. Ofigencin,inabfurdifUma ctrata,propter iu- 



dicij dctcdtum , incidifle legimus. Summo igicur operc adniti 



t)porter,vt facultateiudicantc polleamus.Etficnim iudicij cau- 



f"a naturaliseft tcnuior melanctiolia , ficut docet Galenus lib.\. 



de natttrd hiimand,c\m\ ait : Animi acies & intclligentia a bi- 



liofo cft humorciConftantia & firmitasa meIancholia;limpIici- 



tas & ftoliditas a (j!iguinc;puuic»;autcm naturaad mores con» 



rormandos , & ad dottrinain cft inutilis : quod confirmat Ari- 



fteteles in froblematibtts , vbi vitos celcbtatxetuditionis& iu- 



dicij,Dcmocritum,Hippoctatcm,HeracIitum, Anaxagoram , & 



alios.melancholicos fuiifc affirm.it : quod ipfum denique pro- 



bat expcrientia,quje docct homiiics iudiciofos vtplurimvimeirc 



mclancholicos:etfi,inquam,ha:c itafc habcnt : tamen iudiciura 



artc quoquc iuuari potelt ; aitc.inquam, Logica,cuius pars al- 



tcra dicitur «gj^ixti.licar cowtt^t cx§luintillano lib.^.lnjf.cnit. 



cap.'vlt.Qi' BoHtio ltb.\.ccmmcnt.in Topica Cicercnis. Valdcira- 



que hallucinarus cll ^tintilianu! lib.f.Inft.orat. cap.e. vbi iu- 



aicium totum natura-adfcribit. Pono iudicium valdc iuuarur 



moderatione afFeftuum. quod vfquc adeo vctum eft , vt afte- 



ttuum nimia commotio fit vcluti ncbula , qua fol ilie mcntis, 



71 xe«2(,(j»,planeobfcuratur. Quare ficut tria funt iudicijadiu- 



menta,tcnuiot melancholia ,fcuingcnij ftabilitas,ars Logica,& 



regimcn affedtuum ; ita tria fimt eiufdem impedimcnta , puci 



ingcnij mobilitas qua: ex biliofo oritur temperamcnto , arcis 



Logica: contcmtus& infcitia,& nimia affcdtuum commotio. 



V. Facultas confcrttans res cognitas eft rfiemoria,ettcjue 

 partim inte/lei^hna, partim fenfttiua. 



FAcultas cognofcens fruftta efTet abfque facultatc confer- 

 uante,id cft,abfque memoria. Illius enim munus eft perce- 

 pta,&inuenta , &iudicatapartim rccipcre, partim conieruarc, 

 partim rcddere. Vndc thefaurtu erKrf/«o»Mappellatur a Cice- 

 ronei& vujjo comparator loco fcu rcceptaculo , itemque ccra: 

 imagines recipienti.Magna igitureius eltdignitas& neccffitas 

 m vita literaria.vt Seneca in controuerjiis , &poft Scnccam r«- 

 ues in lib.de animi elcganccrortcndit.Certc fruftra foret noftct 

 omnis indifcendo conatus,fi memoria non rccipcret , contine- 

 rec,& fidelitcr rcdderct illa,qua:percepimus,inucnimus,aut di- 

 iiidicauimus. Atque ha:c cft opcratio memoria:. Caufas ipfius 

 quodattinetjaliasfunt naturalcs.alia: arcificialcs.Ibi,ratione re- 

 ceptionis & redditionis clt tcmpcramentiuTi ccrcbri nonnihil 

 humidmn; rarionc vero ftabilis conleruationis tempcrics ccrc- 

 bri aliquarenus ficca : hic cft arsLogica , & pcculiaris ars, qu.r 

 dicitur Mncmonica.Sed hac de rc fuo loco vidc.rnobis traila- 

 tum.Hic foliim obfetua , mcmoriam in iuucnilistate maxime 

 vigerc,ac proinde iii eapociflimimi exerccndam cflt: i^ficutCi- 

 cero,QuinriIianus,&aIijnon fcincl admonent.Hadenus itaquc 

 percenluimus facultatesanima;:exquibus Kabbalifta',Platonicr, 

 Ariltotclic!,aIijcoaftruunt fcalam cognitionis , hoc fcte modo. 

 i.Obieftum cognofccndum. i.Scnfnscxtcrni. ^.Scnlus inrcrni. 

 4. IntcIIcctus. Atquc liancfcalamdiligcntcr mcditari opcrtcc 

 cum,qui vclit rem aliquim accuratc cognofcere. 



VI. . Inter pnncipia difcenttA non infimttm lo cnm 

 tenet firma corporis valetudo. 



NAm quiadifcentcmoportetmultos toIcr.ire labores.opor- 

 cct vt firma valctudinc fit pra:ditus : vt ait SluintiHanut 

 in pri.fat. Inftit. orat. Dcindc bona coiporis conftitutio pluri- 

 imim facit ad intcgriciccm faculcacum anima;,quas in lupcrio- 

 ribir; cypofuimus.Ncquc huic alfcrrioni obft.ic,qu6d Plato fc- 

 ccftic in Acadcmi.im, locuminlalubicm.vt cximia illa torporis 

 habitudo, quacratpr.rditus, rctundcrccur,ac nullum intcr phi- 

 lolophandum adferrct impedimcntum : vt eft apud B.ijilium in 

 homil. de legendis librii gcntilium. Nos cnim non rcquirimus 

 valctudinem coiporis in tumnio apice conftitutam, qui lacit, 

 vc homo appctat potiiis voluptatcs & dclicias huiu< mundi, 

 qu.im litctas& fapicntiam : fc.t valctudincm firmam, qua- nc- 

 cclfaria cft .id obcunda munia vlti litcraria:. Atquc hoc cft, 

 quod Philoponus in calce iibri %.deantma ait.medicos dc indn- 

 ftri.i fa:pc non f^natc aliqucni,c6 quod ita mcLus iudiccnt;quia 

 ncmpe condncit ci cllc iijniorbo , vcl proptcrtyianniJisdillo- 

 lutioncm, vcl vt philolophctur:vt Thcagcm inmorbo ttliquc- 

 runr proptcr philofophiam.Cum quibus confcntiuntilU Bafilij 

 A.\.ldeo, inquit, Plaicnem dicunt,cognito,quod ci: corpcre eft in- 

 genionoeumcntum,Academiam Athenis in loco feflilenti elegljfe, 

 vt nimiam corporis projperitatem , vc/uti ■vitem palmite luxtt- 

 riantem,amfutaret. Kf vero fumm.tm •valetHdincm,<]Uti infum-- 

 moftt.c.v Mmiifisfipt aitdiui fallatem cJfe.Hiac facilc cft ludi- 



latc. 



McmoTiz 

 munus in 

 paranda 

 erudicio- 

 nc. 



T,ont va- 

 lccudo 

 pliirinium 

 faric ad 

 bene Jif- 

 ccndum. 



