io6 Encyclop^di^ Lib. IV. 



tia pams & vinl polTmt fubfifterc cxtia fubflantinm : An Ec- 

 clefi.i; icgimcn iii his terns fit monaidiicum ? Ratione fraxis 

 sheologici philofopliia iu nobis inccndit vehcmcntcm Chii- 

 flianifnii cultiim , ficitque ail pathcticc doccndum. Citmfbi- 

 lofofhtarefertKr /td lnri^rtidentiAr/t,zn\>\ex ceiiiitur ijifius vti- 

 litas. Nam i. lutifprudcntia fubonhnata ert philofophia; pta~ 

 dicx , mpiimisPolitica:. i.Rcs phyficx & mathematic.x- non- 

 nulli nccclTaiii) cognofcendx funt lCto. Cit/n ad Medicinam 

 refertur t^hilofofht/i , triplcx (]Uoque cft ipfius vtihtas. Nam 

 i.Medicina fubaltctnatur Piiyfica: i vndc Phyfica dicitur Ca- 

 techifmus medicorum. i.Scientix- mathematic.T: , & inpii- 

 misarithmetica &aflrologia, necclFarii funtmedico : illaqui- 

 dem refpcclu pondcrum & ptoportionis in medicamentis, 

 ifta ratione morborum. Citrn phiofofhia referttir ad rem fti- 

 miliarem difcipiinje mathcmatic.c & oeconomicx inprimis il- 

 lani iauant & promoucnt.Atquc hi funt fines philolbphi.cquos 

 illuftratum imushis aphoiifiiiis. i.Philofphia reddit iiigenia 

 liberalia ^ idonea adomties humam vit£ funiiiones pnclare 

 obeu>idci,s. Ingenia fcruilia hoc loco dicuntur , qua: vel intel- 

 ledliim mancipant & addicunt hominibus , vel voluntatem 

 Staffcclurn vitiis. Vtrumijue malum , quod fane grauifli- 

 mumcft . expellit philofophia. Nam quod ad iudicium at- 

 rinet ,, efficit philofophia ne fimus ferui & mancipia aliena- 

 rum opinionum , & expellit ftultam illam credulitatcm , qua 

 quamuis authoritatem admittimns , & aliorum hominum tc- 

 ftimonia rationibus vel j:quauius vel anieponimus. Qsjod 

 vitium damnatorator his verbis : lUudteneto, neruos atqne ar- 

 tui fapientm ejfe mn temere credere. Sed hoc ita accipicndum 

 eft , ne quis putet phi^ofophiam ingenerare nobis faftum , quo 

 quamuis , etiam fummam , authoritateni afpetnemur , pr.-cfcr- 

 tim in iuuenili .rtate. Non ita. Nam philofophia non docc: 

 arrogantiam , fed piudentiam , quacogitamus illud : /mi:tiA 

 Tlato , ami tu Scrates , fed mtigss aniica -veritoi. Item iftud: 

 uintiquuf Plato , fed antiquior veritiu- Quod vero ad morcs 

 attinet , philofophia eos ita format , vt in iis apparcat hone- 

 ftas , & fimul decus quoddam extcrnum , atque adeo cxpel- 

 lit pudorcm lufticum & feruilcm timorem , quo fi: , vt homo 

 in conuerfatione fit fimilior trunco , quam animali logico 

 & poUtico. Et hoc notent fordidi illi Cynici , qui faftidmut 

 comraoditates huius vitx , & fordes putant eire infulas phi- 

 lofophotum. Quibus nihilo meliores funt melancholici illi 

 difcipuli Timonis ^aa*('fi!TK. i.lnjlauratio imagints Dei, 

 quatentM fhilofo,' hia adillam facit, cernitur in perfellione in- 

 teEecltis,voltin,tatif,^fermonis 1'latodocetnoshunc frud:um 

 capcte ex philofophia , quod Deo leddimur fimiles ; quate- 

 nus videlicet illa docet cognitionem veri & aclionem bo- 

 ni. Nam q'.iemadmodum Deus omnia nouit ; & pr.xterea 

 eft efTentia bona & fanfta : fic homo quam proxime accc- 

 dit ad Dcum , quaiido ipfum nouit & opera eius , omniaquc 

 fua dii5la & fa<ia componit & conforniat ad bouitatem & 

 honeftatem. '(.Uiomndo illud pracftct philofophia , & qua- 

 tenus hunc frudum ex illa fperare liceat , pluribus oporte: 

 vt videamus. Piincipio itaque philofophia theoretica collu- 

 ftrat intelleftum notitiarerum nccellariarum , id cll talium, 

 quae non pendent a voluntate noftra , vti funt Deus & om- 

 nes ipfius creaturae. Has res philofophia docet nos cognof- 

 cere diftinde , vere , ac plene , quoad eius fieri potcft per no- 

 ftram infirmitatem. Dijlincle ; quatcnus pellit tenebras , qu« 

 occupant mentem noftnm , adfcrendo demonftrationem vel 

 a priori , vel a pofteriori- Vere ; quia philofbphia fic informat 

 hominem , vt ipfius oratio fit conformis intelleffui , & hic 

 ipfis rebas, ita vt nihil fitin oratione, fcripto, & intcllcdu phi- 

 lolbphi , quod non fit in ipfisrebus. Hinc reifle dicitm- , phi- 

 lolophiam eirc magitbam veritatis. 1 lene ; quia plnlofbphia 

 excutit omnes , vt ita dicam, n;(turx angulos, & omnes vciita- 

 tis numcros indagat , ad obtincndum pcrfeiftionem partium, 

 quam vocant. Ueindc philofphta fraBica excolit volunta- 

 tem , & illam ita regit , vt amet & id quod ert bonum. In- 

 tellige bonum morale. Q^^amuis enim in pradlicis nccelT.i- 

 rio quoquc locum Iiabeat fpeculatio fiue cognitio : illa tamen 

 non cft fincera , fcd mixta. Contcmplatio fuicera cft , cuius 

 finis efl fcicntia. Sic verbi gratia, in thcorica philofophia con- 

 lemplor coelum , vt cognolcam ipfius naturani. Contcmplatio 

 mixta cft,cuius finis eft at^fio viitutis : & dicitur cognitio arte- 

 ftiua. Sic in Ethicis coi^nofco naturam iuftitix , non vt fci.im, 

 fed vt agairi id quod iullum cffc cognoui. Idcti res praLiicx 

 dicuntur contingcntcs. Pcndein cniin a noftra voluntatc. I'hi- 

 lofbphia ergo pradtica cxtrahit vitia , & praparat animos ad 

 fatus excipicndos. Vnde Cicero in Pifon. ait : Philofophia vir- 

 tutes continet , & officij & bcnc viucndi difciplinam : quam 

 qui profitctur , grauiliimam rnihi perfbnam fuftincrc vidctur. 

 Et idem f. TufcuL fic cxclamat : O vita;, philofophia, dux , 6 

 vututis indagatrix cxpultiixque vitioium ! (.^uia non modo 

 nos, fcdomnjnt!) vira hominum fine te cfli; potuiflct ; Tu vr- 

 bes pepcrifti : tu dlfTipatos homines in focietatcm vita; con- 

 uocafti. Tu eos intcr fe primo domiciliis , deinde coniugns, 

 tum literarum &c vocum coinnninionciunxifti. Tu inuentrix 

 ]egum,tu magiftra morum,& diidplina: fuifti. Tuvita: tran- 



quillitatcm largna nobis cs,&: terioreni mortis fuftuhfti.Qyod 

 eulogium Ciccionis ita tribuciidum cft philolbphi.v , vt nihil 

 dcrogctur thcologix. Adexiicmum philologia iiinda philofo- 

 phii pcrficit otationcm, dum illam puram,oinatam, & perfpi- 

 cuam cfficit , vt hac ratione fit purus puri mcinis vcd:or,inter- 

 nuntius , & interpres. Quod in Vlytrc commciidat Hometus, 

 ciim ita de iplb canit : 



Tci i' '(:, /^ f<SiP''^ tTiiuty tr. tni f^im ii&^.fv, 

 Mtnte vales, iuncla eji fa:iindis gratia diclts. 

 Qu.e duo ctiam coniunguntut apud Thucydidem lii.i. nera- 

 pe >..*'»a/ T« ^'Y<!>5t jj fgfiM^SiTcif raiJTct , cognofcere fcitu di- 

 gna , atque cadem fermone interpret.tri. Sic ergo philofophia 

 piiniiiiii.niinias,dcinde linguas rcddit cruditas : qua phrafi vti- 

 tar liijiinianiu tn prologo Pandeciarnm. §. illud vera fatti. 

 ^■Voliiptof.quam philofophia pant , primano eji animi , vnde 

 refiiltat (y transfunditur in cvrfus. Voluptas , dcfinitorc 

 Arijtotele i.t.thic. cap.xo. eflaclus natur:^ congruus ,ex opc- 

 ratione facili &non impedita. Is enim i^oluptate perfunditur, 

 qui facilc aliquid efncit. Volupras ita dehnita efl triplcx. 

 Nam primb oritur ex fenfu , puta tadu vel olfaiflu. Dein- 

 de pcndct ab appctitu auimali feu fenfitiuo , ex affedlu fci- 

 licct vel cupiditate. Tertio voluptas oritur ex mcnte , intel- 

 Icilu fcilicet & voluntate. Dus priores voluptatis fpecics func 

 homini -communes cum beftiis: tertia cft: hominis proptiifli- 

 ina. Et ea quidern qus eft intelleiflus , eft theorctica vel poe- 

 tica : qux vcrb cft voluntatis, eft pradlica. Theoretica voluptai 

 oritur ex phllofbphia theoietica , & eftfu.auiffima animi laeti- 

 tia , qua intellcftus hominis petfuuditui ex rcrum variarum 

 & pukhrarum cognitione. Sicut eaim cx vifu & confpeiSu 

 lucis & pulcherrimorum colorum horao fingularem perci- 

 pit delediationem : ita ex fpeculationc rcrum^^pulchraruin & 

 admirabiliam inceftiniabiiein Ixtitum fentimus. Oriturau- 

 tem hxc voluptas partim ex natura obieftorum , fi illa fint 

 vera , pulchra , admirabilia , & difficilia : partim cx modo co- 

 gnofcendi , fi cognitio fit certa, rccla , &:ordinata. Ariflot.i, 

 Metaph.cap.i. ^ i.Pojf. cap.i. vbi ait , animum hominis fieri 

 K^57«5rV5> , id eft , immotum & quictum ( voluptasautem 

 animiqu.xdam quies eftj fiefrcfla cognofcat e fuis caufiscer- 

 titudine demonlitatiua. Si ergo hx dux conditiones adfint ex 

 natuta rei & modo cognofcendi fuinptx , excutitur omnis ani- 

 mi triftitia. & contra exoritur Ixtitia illa & voluptas, quam di- 

 ximus i & qux quatuor habet proprictates , quas illi tribuit 

 philotbphus tib.y. Ethic. cap. 1 3 .& 10. Ethic.cap.^. ^ 7. quod- 

 nempe reprxfentet in homine fimilitudinein quandam diui» 

 na: Ixtiti.x , qubd felicitatis humanx indiuiduus fit comes, 

 qubd fit pnrilTima, &deniquequbd fit conftantifTima, non fa- 

 tigans mcntem , vt voluptas corporea. Etfienim philofbphus 

 d. 1. ttaftet de voluptate pradica : conditiones tamen ilfx non 

 Iblum conueniunt pradicx , fcd etiam theorctic.x voluptati: 

 quippe qu.»; ipta etiam eft mentis atqueanimi. Vnde prom- 

 ptuni cltcolligere , quantopcre '."ynici & Stoici erraueriiit : e 

 quibus illi dixerunt , Saniis eife infanirc , quam vlla volupta- 

 tcatHci : hi nctcioquam 'cuiM&iyidcui inuexerunt. Praiiica vo- 

 luptas cft deledatio mentis praifl-ic.x , id eft voluntatis , orta 

 ex facili & non impedita ailione virtutum moralium. Du- 

 plicein iftam voluptatem parit philofophia i & quideni wf»- 

 rw! illam gignit in mente , i^Mn^cis in corpore , quatenus 

 lioc illi ell" inkmn.4. Philofophia habet vfum in theologiaana- 

 lytica, didaBica, pdemica ^'/> praclica. Toto coslo errant , qui 

 putant philofbphiam pugnarc cum rheologia , & in ore ha- 

 beiit illud : Phiiofophari efi fcortari i cum veta philofbphia 

 frruiattheologi.c , & hxc illam nniltis modis illuftrct : quate- 

 nus philofbphia prxparat animum ad fcholani gratia; , & 

 thcologia plurimas materias philofophicas iubaie fuo illu- 

 ftriorcs reddit. Quod quidcni ita patct. Plurinii termini phi- 

 lofophia occurrunt in Vcteri & Nouo Bibiiorum inftrumen- 

 to : vt in prxccptis annotauimus. Hinc Phyfica ficra non im- 

 mcrito dicituroccuirere in Genrfi , in lobo & Plalmis : Gco- 

 graphia , Hydiographia , & Topogtaphia in Gcnefi & Exo- 

 3o : Ethica , OEconomica , & Politica facra in libris Salomo» 

 nis & epiftolis Apotlolorum : ita vt mciitb dixcrit Wilhel- 

 mus HafIi.E Landgrauius , fc cx nullo Iibro niclius didicifli: 

 Politicam , quamcxlibris Rcgum. Qux cum ita fint , nemo 

 non videt , pliilofbphiam infigniter facete ad terniinos illos 

 philofophicos , qui in Scriptura facra occurrunt , lolidc ac fun- 

 damentaliter , vi loqnuntur , cxplicandos. Dcindc quod atti- 

 nct ad thcologiam didaclicani & polcmicam , pliilolophiaex- 

 plicat multos tcrminos , finequorum cogniiioiie vtiaquc illa 

 theologix pars fclicitcr traiffari ncquit. '•ed quid diccndum 

 cll: dc thcologia piadica ? Num quoquc hic prodeft philofo- 

 phi.t; cognitio ? Mult^ neganr : fcd abfque ratione. Tainctfi 

 enim plurimi philolbphi horrenda dogmata defcndcrint , & 

 plane fuerint attici:hoc tamen ipfi philofophix non eft im- 

 putandum : vt vel inde videic Iicet , quod ethnici plutimi 

 ei^iegic fcripfeiint de Deo , dc natura , dc moiibus Longc rc- 

 ftiiis hnc de re iudicaui: Vetrtu Mariyr in commentar. fttper 

 Ethic. .iriji. vbi ait : Philofbphia acccndit in nobis vchementem 

 Chriftianifmi cultum. Nimirum pliilofophia docct nos rit^ 



contemplaii 



