476 



Encyclopedia; Lib. I X. 



vel iroperfeftioiie , additione -«1 detraftione , & denique de- 

 torfione legis. Slattu fcripti ^fenteniis, cft , cum ex fcripto 

 aliquid ambigui aut abfuidi oiitur , <ie cuius feuteiitia coiuio- 

 uertitur. Hic argumenta confirmationis & coiitutationis fu- 

 muntur a tcftimoniis diuinis & huraaiiis , dcfinitione , dmifio- 

 ne, caufis , cffcdis, ciicumftantiis, abfuidis, & denique ex illis 

 reguiis : A vctbis. hoc cft.i pioptia & natiua figniHcatione , in 

 dubio, non cft rcccdcndum, abfcjuc gtaui causa : <^aiuto f «S» 

 pwit abfutdit;itcm, oportct ad iii£f.«i«<' contugere : .(Equitas 

 fcripto cft pta;fctcnda : Legum vis non in veibis, Icd in confilio 

 fcriptoiis, &communi vtilitate confiftit: Ciim verba lunt ni- 

 mis ocncralia , qua:rendus eft fenfus , qui vcntati , vtilitati , & 

 honcftati maxime congruit : In ambiguis fpedctur lciitentia 

 cius qui protulit : A.a o.afumitur exgeaere fcrmonis , cx har- 

 nioni.i dodrinXjCX 2quitate,& cacumftaniiis. Stattu ambigui 

 eft , ciim didioahcjua, plura fignificans , controaerliam parit: 

 vtjteftator morienslegauitTitio taurum. Titius pttitTamum 

 feruum , herus autem vult dare tautum beltiam. Argumenta 

 confirmationis & confatationis in hoc llatu fumuiuur ex 

 Grammatica , & Rhetorica, Logica , & iftis rcgulis : In ambi- 

 guis confiderare oportet, quid fit vcro fimilius, & quid pieiuni- 

 que ficti foleat : Pauciora funt iiuelligenda fccundum pluia: 

 Verba funt accipienda fecundum fubicdam mJtctiam^Scmpcr 

 iragis rcsquam verba fpe(ftanda:Sententia petcepta & cognita, 

 de vctbis non eft anxie inquirendum. Status ratiocinxtionii 

 eft, cum rcs, qux non habet proptiam legcm.iudicatur propter 

 fimilitudinem ex legibus aliis. Hic argumenta confirmationis 

 & infirmationis fumuntur a toto.gcnere, diftributione, caufis, 

 compatatis, conttariis, & bona rel mala conlcqucntia. Statin 

 tr»riflationU cft , cum non relpondctuf ad rem , fed opponitur 

 exccptio aliqua ; feu , cum reus luem detrcdat. Gra:ce dicitur 

 /K«r.<Ai);|/K & TO2*p^aipi(. Argumenta confitmationis & refu- 

 tationis in hoc ftatu fum'.intut atcftimoniis ( legibUs videl. 

 confuetudine, padis, &c. ) circumftantiis, & contrario , fiuca 

 remotiouc & culpa aliena. Talis itaque eft amplitudo ftatus 

 definitiui. lll.StatM qualitaiiiSea iurcdicialis,5"«''/s tSs Triioiii- 

 !&■ , nrfayn^r-HKti , ^xcua>,oyin'i , cft , qui oritur cx quxftionc 

 quale fit fadura.iurcnc an iniuiia : vt, An Clodius iure-a Milone 

 Ct occifus ncc nc ? Hic ftatus abfolutus , vel alTiimptiuus. 

 jihfolutut eft, ciim fimplicitcr de iuie fadi difputatut : Graccis 

 atriM'^! , &aaiti iiii^tiTiTiKvi. Loci confirmationis & contu- 

 tationis fumuntur a nacura feu iurc natutx & gentium , iure 

 (cripto, confuetudine, iudicato, excmplis, a:quo & bono.paiSoi 

 feu breuiter, a fadi ratione& teftimoniis. In rationc fadi fpe- 

 ftantur tria vidcl.caufa impulfiua,hoc eft, animus & confilium 

 offendentis ; obiedu.m , h. e. eius qui !a:fus fertur , morcs , & 

 bene vel malefacta;dcniqueeuentus,feu commoda & incom- 

 nioda. Teftimonia fumuntur a lcgibus dluinis & humanis, 

 confuctudine, iudicatis , & exemplis. Statm affumptinns , fcu 

 affumptus,Gia:cea*7/ti77s-,feu miezns '''^^'''ir.xlijCca mtit/rizrri- 

 «i , eft , ciim fadum per fe defendi non poteft , lcd mitigatur 

 purgando,ttansfcrendo,tecriminando,cxtenuandD,dcprccando. 

 Itaque loca confirmationis & confutationis fuiit confc.flio, 

 tianflatio , rcmotio criminis , & comparatio. < onfcnlo ( aliis 

 conce(Iio)continctputgationem & dcptecationem. Tranilatio 

 eft.qua rcmouetur iudicium,vcl iudex. Remotio cftciim culpa 

 leiicitur in aliam pcrfbnam. Compaiatio eft, ciim oftenditur e 

 duobus altcrum fuille agcndum. I V. Statusqtiantitatu , s-ai-if 

 viKrarif:®.' , has habet Maximas. lllud facinus eft maius, t.cdi 

 parpoena ftatui non potcft, fcd qua;cunquc ftatuatur, ininor 

 cft. i.cui rcmcdium nullum adhiberi poteft. j.cuius pQciias 

 non poteft perfcquiis , qui paflus eft. 4.quod quis Iblus , vol 

 inprimis fecit. f.quodin cadem refipecomniiduni cft.6.quod 

 ei proirefi, &ex deftinata nialitia fadum cft. y.quod m.igis 

 eftfetinum,reubelluinuin. g.quod aud1cntcscoho1rclcunt.51.in 

 quo multaiurafimul violata funt. lo.quod maximcpudotcra 

 incutitei,quifecit. i i.quod fadum eft contra iusnatuix, ius 

 diuinum, ius gentium, ius fcriptuin. 1 i.qiiod plurcs perfonas, 

 atque honoratiores violauit. i j.quod in loco facto,tcmporcfa- 

 cto , & circa perlbnamautreivi facram eftcomminum. Porio 

 ftatum quantitatis circumftant feptcin rcrum attributa : vidcl. 

 faclum.author lcu perfona, locus,tempus,3gendi modiis,inftiu- 

 meuta,facultates QjJec circumftantia- fuppeditantgcnusloco- 

 runi , quod vocatur .z^mltHst "tj tOT;i;«^i)i<yT,jei'v. Atquc hic 

 funt loca generis iudicialis : quod gubernatur his regulis. i.Fa- 

 cilius adcfefendendum , quama^ acculandum acccderc opor- 

 tet. z.Piobatur accufatio , qua: aut reip. aut patrocinij causa 

 fufcipitur. j.Maxime & gloria & gratia paiatur dcfcnfioni- 

 bus innoccntum. 4 In recenfcndis iniuiiis praualctc dcbec 

 acquitas. j.Legem tuenttir neceffitas , aquitas , & vtilitas. 

 6.Lcgi fciiptae dettahit lex communis , ptiori poftciior , ini- 

 quiori a;quior. 7.Sicut teftibus argumenta praEualcnc , ita 

 contra argumeiuis tcftes praualcnt , vbi aut ilH ful^cai, aut 

 hxc fophiftica vidcbuntur. 8.P.-iaa fi lufta , & aqna, & iutcr 

 fe conuenicncia funt , meritbdefenduniur , qubd lanquam lc- 

 ges fint , & humana: focictatis vincula. Sin iniufta , & pcr vim 

 fraudcmve fada , aut poftcriora ptioribus contraiia fuerint, 

 30n quid padlum , fed quid squunifit, fpeaandum. j.Iuf- 



jurandum cenfctur ex iurantis moribus. io.(>u*ftionesper 

 tormenta icdduncur fufpcfl;E , hominuni , dc quibus haben- 

 rur , peitmacia vel mollitic : attcnduntur autem , quandofa- 

 dum eft nianifcftum , nulla vero alia ratione vcrum indauati 

 potuit. I i.Auiplificationes in controucrfiis forcnfibus pra:Ci- 

 pue fumuntur e< conditionc perlbnarum & rerum. ii.AccQ,,. 

 facor indignationcm & inuidiam , defcnfor raifericordiam Sc 

 gratiam inccndit. 



Arqu. hxceftinuencioargumentorumoratotiortim,quam 

 exornabimus infigni coronide CydognomonicM , quam non fine 

 labore collegimusex Raimundi Lullij aitc macna & breui, 

 Syntaxi Grcgorii Tholozani, Cyclognomonicis Gcmma: Frifij, 

 Rotis lafonis de Kores, & fcriptis lordani Bruni. Etfi autem in 

 his circulis non tantiim continetur aitificium inucnicndiar- 

 gumenta doccntia, deleflantia , & mouentia , quibus oratores 

 vtuntur ,'fed etiam ca quibus optimi difputatbres fe muniunt: 

 nihil tamcn pcccarc vidcbimur , fi in Otatoria facultatc trada- 

 mus ea, qu.c piimum ipfius medium, videl. inuentionem, ind- 

 gniicr dcfciibunc. Sunt autcm m vniuerfum circuli (eptem,hoc 

 ordine. i.Ciiculus pro copiavctboruin. i.Circulus Subiedio- 

 rum. j.CirculusPrjcdicatorumablolutorum. 4.CirculusPr:E- 

 dicatorum icfpcdiuorum. j. Citculus Qu.xftionum. 6.Cit- 

 culus Theologicus. y.CircuIus niixtus. Hi fuiu: feptem illi 

 planeta:,qui dilcurrunt in Sphira oratoria.iia vt fiagulihabeanc 

 noucm inanfioncs , quas totidem literis expnmimns , hunc in 

 modum. 



CIRCVLVS PRIMVS 

 Pro 



CoriA Verborvm. 



Cyclo 

 gnom ;; 

 ca oik. 

 liatlii. 



(Ul. 



Vfitf huim circtili Si phrafis aut fcntcntia offcratui; , quam 

 aliis verbis cftcire placct , ingrcdcic hunc circulum , &• ex 

 Grammatica pctc arcificium variacionis ibi exprclliim : cx Rhe- 

 torica liniiliter adhibe aitificiuin vaiiationis ibi cxplicatiim: 

 ex Logica pcte notas locorum inueiitionis, axiomatis, & fyllo- 

 gilmi , quas vide fuj^ta. Huiufmodi termini funt vctbi gratia, 

 noc£ caufs finalis , vt. profter , gratia , axioinacis vniucrfalis, 

 omnis, nullMnen, ^itiliiet,Crc. ExLexica depiome voccs phra- 

 sefquc a;quipolIcntcs,& comnioda cpichcta vcl ancicheta.Porro 

 adhibe Poeticam , & ptofam commuta in rhythmum , vcrfum 

 vclintegrum poema. Perluftra cciam A/er<»/i/ijyii-/i»2 , qua:fup-. 

 pcditacnotloacs ptimas gencrali(iim2S,vt iiiniiinitas, verilas, 

 bonnas.acitu.i^c. qu.-efi;ntentiis clcgaatcr inferuntur. Idcm dc 

 iribm circuhs generalibtis eft nxAiciam.Trcs terminigenerales, 

 qui fic dicuntur ,Me? iio^i/-" , hunc habecvfum. Sub cHcntia 

 contiaentur ifta vocabula, Ej/Iv Nm ejfe, VcjfMt,lmpoffihile, 

 Facile , Difjicile, & fimilia. iub lcicntia & opinionc contincn- 

 tur hxc vocih\ih,Scntire,Non fentire i lntelligere,Non intelli- 

 gere , ^:ffirmare, Ncgzre, Conueniens , Alfnrdum, Ccnfentire, 

 Dijfentire , gUiSLrerc , & finiilia. Huiufniodiautem vocabula 

 plcrifque (cntciuiis inferipoll.int : vc,ha;c feiucncia,Ow?»«/W« 

 defiderantjv.3. potcft variari per terminos iftostreneralcs : Non 

 eft homo , qui non dcfidcict kirc:Omnes affirmant , nobis 

 infitum cllc fcicndi dcfidcrium : Si quis quirat , quid omnibus 

 infitum fit hominibus .rcfpoiidcbo appLtitum fcicadi.&c. Dc- 

 niquc (ciuciuia oblata variari poteft .idhibua vocc , phiafi aut 

 amplificationc iftius dijciplinji , ad qu.im pcrtinct. Ua fi fen- 

 tcatia fit Ethica , adhibeantut tcruiiiu Ethici , fi Policica , po- 

 liiici. 



CIRCVLVS 



