486 



Encyclopedi^ Lib. I X. 



Sumetut 

 &oc(io 

 paitium 

 orationis. 



Cxor. 

 4ium. 



gum ptrfiquititr, idifitt tniiici.^fro captit audiloris,& conti- 

 nenttr. ^.Obliqua di(poJttio cpmmendaiur,/! prudenler nuediit 

 perambages e.^idquid aiflrufum,minits /irD{>aiile,aiit inui- 

 diofum tudicari pojjii ; tacere quam dicere,l,riijiat ,nifi prsmiiti 

 tliquid ptjjit , quo tllud mcUiJtlur. j.j^idqnid iucundtim CT 

 fUufibileft , in eolongiiti immoranaum, c^quafitriumphar.- 

 dumefl %.Vijpofilio oraloria non tam eji artis, qnam prudcntis. 

 ^exercitaticnis. Hic icaquc fcirne adliibctui nictlioaus ;nl5i- 

 tiaria. g.Argumenta non funl flipanda ^ continue collocanda. 

 Hoccnimell<1ilpatatoris,nonoiatotis.Oportct irmiueintcipo- 

 ncre fimilicudincs, excmpla, locos communes, digre(Tioncs,& 

 omnia iniplcre fpiritu quodam cloquentix. lO.Tiirpeeji oratio- 

 nem decrefcereXuQ^VLe potentillmia argumcnta priino & pollre- 

 mo loco funt poncii<ia , niciiiocria intermedio , \ t ita oratio fit 

 fituilis acici Ncftoris, qui tbrtas milites prima.imbclles media, 

 prKftantcs vlcimain acie collocabat. i v.SophiJlictim,non ora- 

 lorium cjl , affeHtu ante mcuere , quam rcs ar^nmentis fuerit 

 frobaia. Oportct itaquc aigumenta docentia pramittcre dele- 

 (Jlantibus & mouentibus. i^.Argiimentorum punlia , hoc eft 

 inomenta.vircs atqucpondera ,_///«? occtiUania. Occultautur 

 autcm & tcg;untur oriiamcntis vcrborum & fcntciitiarum. 

 t^.Naufeaiundum (^fijtidientcm aiidilorem grata aliqiia (^ 

 temfeftiukdigreJ]ione oportet reficere.i^.DigrcJJiones itafiant,i/t 

 non abrupta re , fedpaulatim c?" occislto gradu extra okas -va- 

 gtmur. tdque neecrebriiis,nec tongius faciamus , q:tam par eft. 

 lySi prims. orationts partcs minits proiari queant , non ab re 

 fuerit eK,qu£ benignius accipientur , occufart animos ; tumqui 

 ttdpriora illa fenfim,Q> plumieo.quod aiunt,pede deduci. 



1 1, Sexfmt partes oratio>iis\e quibni aliti fmt f>rinci- 

 pes & fimpliciternecejfari<t,aliit minits principes &' 

 fecmdum cjuid >7cceffariic. Et ordo ilLiriim ej} natit- 

 ralis, vel arbnrartns. 



SF.x partes aconomix otatoriae compielienduiitur hoc 

 verfu : 



Excirfiit,Narro,SecOyFirmo, Refuto, Fcoro. 

 Ex his diii funt principcs & fimpliciter nccclfatix, quippe qux 

 nunquamomitcipoflunc, vt Propoficio & Confirmatiorreliquar 

 fiinc miuus priacipcs & nccefTaiii fccundiim quid, vtpotcquiE 

 aliquando omitti pollunt. Ita la;pe or.atoris, rei, temporis, aut 

 auditoris ratio facit, vt exoidio, narrationc, confutationc, aut 

 peroratione non fltopus. Porro harum partium ordo eft natu- 

 ralis, velarbitratius. Ordo naturalis cft , ciim primo aliquid 

 dicimusante rem , dcinde rem narramus , hinc ftatum leu 

 fcopumjidcft, propofitioncm oracionis, artignamus, poft eam 

 cxplicamui aut probamus noftris argumentis atque pra:fidiis, 

 tum conturiam propofitiouem fiue fcr.tentiam rcfutamus, 

 denique concludimus & pcroramus. Ordo arbitrarim efr, 

 Cum pars aliqua tranlponitur vclomittitur , pro perfonarum, 

 locorum , & tcmpoiumcircumftantiis. Eft ciumamentis , vt 

 aic Quintiliaiius , fupcrftitione prxceptorum contrarationcm 

 caufe trahi. Hjnc diipofitio orationis diftingyitur in pcrfcciam 

 fc.udire(Sam.&:impcifcclam fcu indircflaiu. 'llla omnesparrcs 

 ordinc naturali ptoponic, hsc vel omittit, vcl tranfponic Ca:- 

 tetum difpoficionis oiatoria; pcrfcflidinia norma eft oratio 

 pro Milonc , quam fabius & Criiici ceftanturcfreomniuni 

 nobilifliniara atquc pukherrimam , & ita perfede fciiptam 

 aiunc,vt iure ptima habcri po!lIt. 



III. Exordium confdcratur ingenere,& infpccic. 



E^eriiium ingenere fpeftaturquantum nd propriecates, par^ 

 tes,& (pccies (uas. Vroprietatesfiuevirtutes , cxordij func 

 tres , e quibus prima quancitatcm , rcliqua: dua: qualicatcin 

 ipfius concernunt. i.Breuitai; qua fit.vtcxordiumcam habcai: 

 propottionemad reliquam otationem , quam habctcaput ad 

 Itliquum coipus. z.Moderatio; c\i.\z?ityi ilon fit nimis lumi- 

 noftiin & afFedluofum , tumidum &grande , fcd verecundum 

 & fubmifTam. ^./iptitudoi quafit,vtTit congruum & accom- 

 itiodatum ipfi cauriE,& velut vcrnaculum,ex ipfius rci natura & 

 •vifireiibus ac medulla fumptum,non alicnumaut longinquum, 

 ab ouo gcmino aut Niii fluaiinc rcpctiaim. In (limma , Exor- 

 dium fitquantitate painum , qualitatc rarum & adinirand.ini. 

 Hoc aucem vc condquarisjobfcrua pr.xccptum oratorum : f tfi 

 exordium priinum in oratione locum obtinet , non tamea 

 prinio,fcd poftrcmo ci mens & niaiuis admoucnda. Qui dc re 

 Cicero fic ait i.deorat. Q_Uod prinium eft diccndum, polheiiid 

 folco cogitaie,q lo vc.ir cxoidio. Nam fiquando id primiim 

 inucnitcvolui,nuIIuni mihi occurric, ni(i auc cxilcaut luigsco- 

 rium,aut vulgarcatquc communc. Etaliquancopoft^Exordia, 

 inquic , cx ipfis caufx vifccribus fumcnda func. Ca:tcrum dc 

 Iribus cxordij rcqui(itis pra-ftantifiiini oraiorcs ica pixcipiuiit. 

 Exordium ncc fit longum, ncc tumidum, id c(t vchcmens aftc- 

 Ha &(igurislumin(j(uni : fcd vtxdibus vcftibulum, ficcaufis 

 ptoportionc rcfpondcat, ne in cnpur cxcrcfcant principia Et 

 2cut natura fc totam noii ptufunJit llth inicijm : itaoratot 



modcratinnem adhibcat in orationis introitu. Abl?t ergooften»- 

 tacio ab cxordiis , commcndatio acummisadfic , qux cernicut 

 in raricatc acquc acuminc fcncentiarum. lam videaraiis partes 

 exardi/ , qux variant in exordio abrupto& fuccefliuo. Partes 

 exordij abruptifiint rf«<e;Prolcp(is,vc icntio non defucuros.S». 

 & acccflus ad propofitioncm. Horum exordiorum cxempla 

 funt in oracionibus Liuij &alioiuni hiftoricorum, & in odi* 

 Horaci|. Fartes exordy fuccejfiui luiu racione fcopi , & conn&. 

 xionis. Partes exordtj racioneicopi crcs funr, videl. beneuolen- 

 ti3,actcncio,& docilitas. Partcs iftx (iimptx funt a totidem fini- 

 bus cxordij. Munus enim cxordij cft:, comparare beneuolen- 

 tiam,fi caufa fit inuidiola veldubia>accencionem,ficaufa videa- 

 tur leuis & paiui momcnti ; docilitateiii , fi obfcuritas aut pro- 

 hxitas ofl-endac. Bcneuolentia paracur cum a perfonis,tum are- 

 bus. Aperfonu pctitur rrifariam. i.A perfona oracoris,qui 

 juinc modeftc ingcniam & cloquenciam fuam cxtenuare, nunc 

 virtutcm & mcrita (ua coiiiircndarc dcbcc Vide oracioue»» 

 pro Valerio Flacco , pro Rablrio, & pro Sylla. x A pcrfona au- 

 (iicorum : nempc .ib iilorum fide, cxiftimationc, dignitate, fin- 

 ceiitatc , humanitate. Vide orationem pro Milone & Rofcio 

 Amcrino. 3.A pcifona aducrfari) ; cuius vitiacommcmorau- 

 da. Vide orationcm pro Quintio & in Vacinium.yi rebtts fiuts 

 causapctitur aigumcntum bcncuolcntix , fi matcria propofica 

 cxtollatur & commcndctur a temporc , loco , & confuetudine. 

 Videorationespro Coelio, pro Dejotaro & Milone , &iu Vet- 

 rem. jittentienis loca func promiino & rogatio. Fromijfioi 

 cumorator rccipit fc diiflurum dc rebus giaiiibus , neceirariis> 

 vcilibus,admirabilibus,& iucundis. Rogaiio ; ciim oracor petir, 

 vc exiguo ccmporisfpatio , attento intencoque animoac per- 

 purgatisauribus fibi opcradecur. Docilis dcniquereddicur aii- 

 ditor , fi ovacor recipiac fc nojifoluin brcuitcr diLluruui, fci 

 ctiam ordine, lcopiamque fux oratienis gcncratim adfcrat, noti 

 accumtc & diftin<5c : quod in propofitione fieri opoitcc. Vaites 

 exordijratione,eonnexionis funt quinquc. l.ngjTajj; , propofi- 

 tio. i.'Ai7io*op^«, confirmatio propofitionis. 3.Au£iia-(s , ara- 

 plificatio. ^.'A^rihfis , rcdditio, adeoquc tranfitio ad propo- 

 ficioncm. f.'A!;lai(!i: , peticio , qua poftnlamus audicntiam. 

 Q_ilinquc il1:.Tparccs rcaocari pofTunt ad tics : videl.ad exordij 

 lundameutum, &funda:nenti tumexplicationem , tum appli- 

 catioiicm. Sffcwcxordij funt , quod fit apercum & rcftum, 

 vcl obliquum & occultum. Illud dicitur procrmium , in oao 

 trcs parces cxordij ponuncur ordine : hoc infinuacio , ciim vti- 

 niur occulcationc. Hii; vtilicer obferuant, coc eiTe fontcs excM'- 

 dij , quotfuncloca inilentionis. PoITumus enimexordiri. i.jl 

 canfis : puta a fine congrcgationis : a causa eflicienre , nempc 

 pcifon.% oraroris : a cauTis impellcntibus : a maceria orationis: 

 a form.T. elcganti , qux ccvnitur in causa craiTlanda. z.Ab e^e- 

 Shs Cca vtihtatibus materi-x. y A fiibieffo , pat.T pctfonis & 

 Joco. 4..Ab adiuncfo tempore, itemquc iicccflitate, digiiitatc, ac 

 iucunditatc rei propofitx. ^.Abantecedentibus : qu(i percinct 

 tianfiiio. 6.A diffentaneis .•cum diluimus cacitas obicfliones. 

 ■y.Acomparatts : ciim e loco parium oftcndimu: do<3tinam, 

 quam propofituri fumus , xque neceflari.im cflc aique illam, 

 (le cuius neceiTicacc non ambigunc auditorcs : vcl e loco ma- 

 iorum ill.im inagis crfe neceflariam dcmonfttamus : vel e loro 

 fimilium cgregiam iimilitudinem pccinius. ^. .4 coniugstis ^ 

 notations : c\jm nomen rei breuitcr cxplicamus. Lj.Attcfini- 

 tione vel diiiribtitione rei , de qua dicendum eft*. \o.Arefic- 

 tnonio , puca infigni aliquo diflo. Quoties ita,-|iie oratio cft 

 habenda, dcccm ifta locadiligenccr infpiciantur, &qu'd no(Lo 

 inftituto maxime conucniat , fpeifletur 'Exordium in Jpecie 

 variat fccundum gcnera caufirum. Et nominatim in genere 

 demonjlratiuo cxordium continebit l.iudem vel reprchcnfio- 

 ncm cum rcrum,cum pcrfon.irum : deinde confilij expoficio- 

 nem : dehinc venix deprecacionem : & denique pollicitacio- 

 nem breuicatisaut nouitatisin traftnndo. In genere duibera- 

 tiuo,cum rci neceflitas& dignitas per fe magnaui faciat audien- 

 tiam , fufFccctit vcl:iducrfaiiorumrcprchenfio , vcl calumni* 

 rcfutatio , vcl commcndatio rei pi«pofic.B , vcl dcniqae c.vce- 

 nuauo. In genere iudic-iali beneuolentiaparatut exlocisamoris 

 & odij. 



I V. In 7^c.rrat:o!je opgrtct e.vpendcre proprictates 

 fcii vtrtiitej,fpecies, & vftts. 



PRoprietates narrationis funt qu.Ttuor. i.Breuit(is;c[nARt ne 

 alfquidcxcra caiifiim dicamus, fed atccni caufx (ummatim 

 tcciiemus. i.Proi.tl'ilitai 1 qua fit nc incurramus notam mcn- 

 daci| , (cd vt tfinporibus & locis ca , qux nairantur , confcn- 

 tianr; &cum hominum opiiiionc&authoritacccum lcqcreli- 

 gionc , & niorc (Int coniuniia. Hic ctiam pioderic cuiufquc 

 fadli & ciicnti c«ufas poncrc , nonmfi ceftaca dicere.anciquira- 

 tcra allcgare , dcniquc probicatcm narrancis fignificare ; Or- 

 do ; qui narracioni conciliac peifpicuicatcm. Sequecur auceiu 

 narracio ordiu;-m ccmpoium , ica vc prlnio confilium & oc- 

 cafioncm , tum piogicflum & ipfim quafi rei forinam , poftrc- 

 nio eucnrum cxponar. 4.r/f^'««?/a , qua fit,vt nan.uiofic fua- 

 uis&moiata, uc rufticii finiplicitatc ofFendamus. Eiicautcm 



faauis. 



,1 



% 



Ns iw 



