490 



Enc;vclopjeJije Lib I X. 



Ornatus, 



^iiie fjciutat orationem perfpicuam , non cx India rcpctitae. Si 

 jn culinadicas, Crocociili lachrymac -i non omncs intciiigcnt. 

 j.Obrcura fit oratio i. tr^i.eivi, compcfitione , fi crebnsquis 

 vtatuv TOf*>-sinj.. 1. ^i^i^Tai;,-Jerl/K traieSa. 5 cwjfU^per- 

 iurUtiene con(lrnBionis. 4. prolixiratc , fi pctiodi nimis nuiltis 

 conftcnt mcnibtis. Brcuicas or.uioiic n f.icit prrrpicu.im. 6. 

 Pcrfpicu.s oiationis gcnt-ra funcquatuor. Ell cauii pctlpicm- 

 tas narrationis , »]ul- .it vel fi.nVl^x.nLula rci cxpofitio , cums 

 finis c(l <toccrc ; vcl etiiica , fiuc mocaca, qu.E ad rcs ad.iit nio- 

 res i ciim ncmpe mores liominum in nairando explicantiir , id- 

 quc^vcl lcni mocu, adconcilian.lumivcl vclicmcnci,ad Hcdcn- 

 dam. Eit & pcrfpicuicas partitionis atiiue argumcntationis. 

 Quadripartita ij;itiir eft perfpicuitas: viia (implcx in narrau- 

 do i altcra acuc.iin diftingucndo & av<.;umencando i tcrtia lua- 

 uis ,in conciliando i quarta grauis concltata, in commouendo. 

 Hi du.-c virtuces , dc tjuiL>ns liactcnus.fuiu pci]>ctua; & neccf- 

 farii cuiu(<iiie oracioms partcs : fcd tettia viicuscll pvopna 

 oratorum.V.qno eft fciiptor purns & pcrfpicuus,itcnn]uc Caco. 

 Non aulem ibi cft ornacus oracoriuS^ fnagnus. Hxc igicur tcr- 

 tia virtus eft houoris & digoiiatis, qua oiacot caicios (ci:pco- 

 tes fupcrat. 



Orimtus itaqiie efl terliiis dicendi modu^^oratni h proprit!^:q!ii 

 efl in argiime/itaniio.comitiiioi; rdm fariiii,[iibtitthm o> we- 

 diocribM. In rebus magm.5 apcus.ad flcclendnm , ad^ieicur- 

 bandum, ad inflammandum : in rebiis mcdiocvibus , au conci- 

 ]iandum, & dclcaandum : in rcbiis paruis , ad docendum. Mic 

 itaque ornatus iuueftiganduscft inoracoribas , qui in paruis 

 rebus ficfubtilis , in magnis H,rauis , in intermediis mediocris. 

 Eft igitur ornatus dirigcndjs ad tvipartitum oratoris fincin. 

 itavc ues adferatcommodicatcs. Ucbct (i:il.docere , dcleflare, 

 & mouere. Cluemadmodum tiiafunr rcrum gcnera , paru e 

 fcil. & fubtiles , qu-e opus liabeu: dodiini & explicatipne : & 

 matTna; , qux opus habcnc motu : mediocres, qux voiupcatc:(ic 

 tria^tiamdicendigenevafunt , &triagcnera ornacus. Vnuiu 

 diccndi gciuis cft (ubciie , vc oiatio Dcmofthenis de lcgc Le- 

 ptinx , cui limilis eft oracio Ciccronis pio Aulo Ciuciuio. 

 Deinde alterumdicendioeaus cft huic concranum , ampinm 

 fcil. graue , & fublime : vc oracio h:ibita pro Milone, pro Sellio, 



4- 

 Decoium. 



WejE Ci- 

 cetonia- 

 nx chaia. 

 ftct. 



grandis.amplusiSc copiofus i & ornacus intcrmcditis. H.x-c cna 

 oporcet in finguiis oracoribus obfcruare : calem in iis ovnacum 

 Jpe<aare. Ornnttu aucem iile -vdfimplex eft e^ folilariiis , vel 

 conitmBiu. Simplex i^uzndo in iinguHs orati.5nibt;s inuenitur 

 feotfim:vtaliquoc Oiynthiacx Dcmofthcnis oraiiones fuiK 

 fubtilcs , aliquot Phiiippica: funt graucs & vehciK;ntcs, ali- 

 quot mcdiocres&; inccvmedit. Cfl»»rtwc7K<^ quando iibtvia 

 occurvunt in vna oratione : vt in Phiiipoic.a fecunda conua 

 Antonium. rroptcr hancvavietatcm Ciccvoin owiore pcvcc- 

 ao A^MLlv.NihiUmple Cotta . nihit le::itcr Sitlpitiiis.nonmidta 

 grauiter Horteiifiics. Ex quo apparct.Cottam lcuem fuiffe ora- 

 torem.ecSuIpiciiJm grandem, & moderacum Hortcnfium. 



Ouartits dice-.idi^modtis efldecori. Oporccc enim ornatuin 

 noITrolum concinnuro , fedctiam aptum &conuenientcra cf- 

 fc. Ciijapropter Cricicus pctfcdam acftimabic ovationem qua- 

 tuor hiice dicendi modis ; quos Gva:ci vocsnt iti~ » : quorum 

 vnus. VI diximus eft puritatis, qui modns fpcaatm-in lcimone 

 Lati.io, & fovmuhs fentcntiarum Lanms. Altcrcft pcr(picui- 

 tatis.qui eftdiligencia: & faciUcatis in intelligcndo. Tcrtius elt 

 ornatus. Nonenim or.itioncm foliim oportctelTe puram . icd 

 feciam crnatam. Quarcus eu decon .■ vc irtaomnla fiiu aticm- 

 p,erata loco, tempori, & pcrfonis. 



I V. In idea Ciceromank oportet cotifiderare 

 charaUervm. 



CHaracler triplex eft , ficnti ipfum dicendi rewis triplex efl: 

 videlicetfukilii. temperalus, ^sraiiis. Uiximus , tnaclic 

 dic"ndi"encva,fubtile,intevmcdmm ,&grane. Subcilis generis 

 cft, doceic cum lcnicace, intcra.caii, delcclarci '.irams autcm & 

 ampli-cnenseft , commoucre. Doccmus intelligcnccr &cum 

 fidfdclcaamus cum volupcatc : commoucnnn cuir. acrimonia. 

 Subtiledicendi genus habec fiinicatcm , & cibum quafi (anum 

 & falubrcm. Medi-im habec cibnm fuauem , ita tamen vc iHa 

 fuauitas ctiam fic falnbris. Grauc autem illud dicendi genus 

 habet quafi mcdicinam moiborum, ftnoorcm collic , taiiquam 

 phlegma,i:;nauiam excitat mc licina quafi acriorc. Ttcs itaque 

 funtchavaaeres , finijiili fingilovum gencrum, Sunt quidcin 

 in omnibiis diccndi 'figuri.* iiuc gcneiibus odo fpec^anda , vi- 

 dehccc 1. Scntcntis.fcH a;gurac:it.i. i.Sentcntuuvim lumina, 

 ornamc.ta, &infigma. vVevba. 4. Verborum luniuia &or- 

 namtnta. f. Menibia periodi. 6. Vcrborum coi.ipofitio. 7. 

 Faceti.c. rc.ccnciavuni lepos , vrbanicas. 8 Numcvns orato- 

 rius. H.i:comnia debent clTe pr.cclara , debentclic laudabilia, 

 tlcbcnt c(fc dclcaa. Scd camccfi pra:clara finc & l..u.J.ibiHa : Ci- 

 OKM funt .iliquando vitanda. In orationibus vivtutes inter fc 



concrarix func : in moribus virtutes conrraris cfTc non pofTisntj 



Squi vnam habct virtutcm , omncshabcci qui vnain anuc, 

 mes diligit. V ircus cnim, vc doccc Schola l thica , cft vna co- 

 pulaciua. Hoc non iic in oracioue. In orationeeiiim virtuces 

 liint intcr (eoncrarif. Sicuc cnim tria (unc diccndi generat 

 ica &tresluntchar.iacrcsfinguIorum gcncrum. H:ec -cnera 

 hjbcntpLopiiainlignia, & pVopria ornamenca , qua; func (e. 

 danda , & recincuda , & adhibenda; qua:dam auccm func fu- 

 giend.a. Sic liibciii fui;:cnda funr, qux- funrgrauicatis : fic evaui 

 ovacori fugicnda (unc, qua: faciuntorationcin cxilcm., Chara- 

 cier ftibtiti^ Jeu exilis continetur diiobiis pr&ceptis , qucrum pri • 

 mnm docet qti&fugienda, atterum, qm rctinenda jtnt. Mctho- 

 dus fugiendarum rerum eft ^^(px. ■k>i , tiacfatur prrtier^atiti.J: 

 eligendavum autcm rerum eft i(gi%^u1iK>i , iraditur pcr afjir- 

 tnaniia. Vtramquc oftendit Cicero in oratore perreflo. Mc- 

 thodus xi7i^«T.r« ita habet. PWotkot .igicur oratoiifubtilifu- 

 giendi liint niimcri graues, quales funt pxan primrs, p.xan po- 

 Itvcmrfs . dichorcus, Creticus, moloiru.'--, fpondci gemini. Illi 

 euiin numeri funt gvandes. Sed tamcn numcvus aliquis cft- rcti- 

 ncndus , nui:icrii.slc:ilicetComicorum , confcdlus cx ComicoH 

 rum pcdibus , miuutilve numcris , vt func jambi, vt pyrrhichij, 

 quiliabcnc (yllabas breues. Scd num.-ri comicidebencellch- 

 bcii&loluti. Numcii debenc fcruati, fedvt iion appaccaut: 

 dcbcncocculcari. Occulcancurautem compofitione. Numcrus 

 dcbjtclfc ncglcilusdeindunria : fiiciat vocales concurrcntcs. 

 StJ tamcn ncgligentiadcbet eflc munda & iiitida. Deinde ,-feu- 

 CC;iti.e 111 hoc gcnerc non dcbcnt cilcgraues, qu.ie Gra-cis dicun- 

 tur \ncictf a-tfifaj , dc icbus magnis , de Deo , de opciibus Dei, 

 de conucrfione coeli , fimilibulquedcrebus. Graues cnini fcs 

 granitcv traiftari debeiit. Neque fententix dcbent cffe fplendi- 

 da;, de vifloriis , cW triumphis , dc magnificcntia Impcracorum, 

 de pva-ciaris icdificiis & lubftrudionibus. Sententia: dcbtnt 

 efle vnlgi.confuetudinis ,opinioniscommunis , leium mipo- 

 runi. Non caf»iat fimilicudineni a !oue , ncqtic a fplendore So- 

 lis .nequeadiadeniateregum, neque.atiara l'evlarum regum: 

 f-d a fouticulis. a riuulis, hcrbulis, a vebus minotibus a ii-ruis 

 & ancillis , & f mdibus rcbus, gux iu vrbe & dorao vcifaiitiu-. 

 Scd tamen fencencia; pollunc ellc acuta". Acucs fencentix funt, 

 qiia; habentdiftiuctionem lerum : vt Cicevo,^^<2ra»; alteram 

 i,erc<ir,alteram tr.etuo. H.c fenccncix debcnccirecicbr.-c&fie- 

 i.j;:c:nes in h.icfubtilitate: qualcs fentcntia: occiivrunt in ora- 

 tic:ic Cicercniipro Aul. C&iinna , ^ de tege teptins, apud Tte- 

 wflLenem.TertiB ,m verbis faciendis non erit audax orator fub- 

 tilis. Nondebetnouaverbafaccretemere. Potcft noua vciba 

 ficerc , fed pudcnter , cum pudoie , quando neceflarium cft. 

 ^art)), inmctaphorisadhibendisnon erit impudens. Inipu- 

 dc.is autcm nictaphoia cft , qua: anogaus , qu.t; fumitut a"!C- 

 biis magnis , a rcbus co:;Lftibus : cum^.raror fubtihs afiumit {\ ■ 

 b. vcrba impcratorum triumphanciuni Debec vti veibis fu* 

 coiuiuionis, fux parfinionix. &tiinio, non eric infolens in mc 

 taplions. Infoiens nietaphoraclt,qu.-E fumiruravcbus non fo- 

 litisjnauditis, non c')gnici.s, .irchus reniotioribus. Vtctuv ita- 

 quc metaphoris confuetudinis, & quidem cicbro : vt , Vcnio ad 

 lertiam orationis par/em.-veniocd metayhoa.Sicrrcedoab hac 

 tarte:eiHids.fiuas, fyt. funt met,iphora;quotidian;c :quibus 

 vteturotator lubtilis. Sext)), vitabit fequentia veiborum fche- 

 mata. 1. 1'aiia paribus relata, ideft , bir.a binis , terna ccinis, 

 quaternaqu.ntcn.is. Vocatur h.xcfiguraiuoriif Scmxayiec; vt 

 fro Milone : tfi hnc.iuilices. nonfcripta.fed nata lcx i quam non 

 accepimiu , (ycl Potcft quidcni vci, fed non crebro, fed laro. i. 

 'On<<M-nX^l!i,fimititer radrntia veria- 7,. 'C[/,ot'.m]i,%,ftmH;!er 

 cadmiia nomiija. 4. raronomafias. Ha;c enim habcnc & 

 ofteiidunc :.r|K:?,.,«« , id eft , curam & ftudium .ftiii , olicndiinc 

 oratioacm nicditatam. Infertiinntcciam niagis auribus & fii.i- 

 uicati, quam menti arnue fidci. Htc verborum lumina fiiiit 

 vcilw intcrmcdio ovaton. raro & parce .idlnbenda a fubtili. Se- 

 ftim^o , iion vtctuv loi;gis pcriodis. Veiba ira coniungct, vt ((.'n. 

 tcnci.i_s abfolu.ii vci iuci/is , vcl mcmbvis fingulis. TiTfuy.a>U, 

 noii fuper.ibic. Cihtui . vciba iccraca , vaba"telata , ve! h. prin- 

 cipib, vcl.apoltremisvirabit, vt func Epanalenfis, Anadiplofis, 

 Epillrophe. A^obs in figuris fcncentia: vitabic illuftres profopo- 

 pocias. Non faciccRcfpablicas ioqucnccs. ncn icuocnbic mot- 

 tiios e fcpulchris infovum & iudicium. Hxc enim fijura efl 

 ampli diccndi genctis. Aut fi vtecui|, vtctur fiibcilitcr : vc , l'os 

 colyri teftes. Deimo vitabir^t,;/io-j«Ki, id eft,diftribntioncs,cim- 

 nierationcs ni.agnas, conglobatiolies caufarum , &cfFc(^o-. 

 rum. C^uiah.-ccfaci^int oracioncm amplam, & copiorim. Co- 

 piofam jfcilicct nuniero :,amplam , fciliccc ornacani dignitatc 

 & grauirate fndecimo non vtctnrdigretnonibus , dcleiftjii- 

 01 causa, noncvj'in-ij-., amptiflcatir,nibtts. «rauioribus & cran- 

 diovibus : non cxornationibus argnmemorum Habcbit cn- 

 thymcm.ata , conclufioncs & argumenrationcs ciebras , fcd 

 nou £xornatas Vtct«v 'i^yxir.a , traftatione pmplici , at iitni 

 'm^^janiu, , neque inil^^^ar/ci , id ei> , traSfatione dutlicrtta. 

 Non vcecur '(■nysic^f , commorationibti^s in vnd re. \a 

 omnibiis parcibus crit prefius. Adfummam :omnia funt vi- 

 tanda, qux habent concinnitatem illiiftvem ; qu.r funt!;ran- 

 dia, nec vficata, JBuic oratori funt vitauda. H«c omniavidcin 



oraiion* 



V 



l 



