24 



Encyclop^dis Lib. X I. 



I 



poicatia 



t]UO 



opponan 

 tui ! 



Olio 



\'tritm 

 d-Uis priot 

 l'Otciliii ! 



Qucmodo 

 .ii:[us ic- 

 (poiitie.it 

 potcatii > 



Fiuit autem lixc diuilio cx ipsa tcium crcatarum concingen- 

 tu.vmit; Dco tribui non potcft , qui vt ucce(l.iiic) fcniper cft, 

 i:a non ni(i cns 3^a clVc potcll. Vnde pono intcUigitar li.^x 

 maxime ditfcrre : £ns eft aBu,vel poienlia: itc-m,£»J cfiaans, 

 'vel potenlia. Nam in piiori axiomatc cft diflint^io rcalis , fed 

 ncg.uiua,qualis neqipc clt intcr cns aiilu, &non cns adu. At 

 in poftcrioii cll diftinc^tio rcalis vcl politiua , vt cum intcUi- 

 ?,iturpotcntia paHlu.i & acliua.vcl ncgatiua.vtcilm intelhgi- 

 tui poccntia obicrtiua, cpi.x- cti.im in priori axiomate intelli- 

 gitur.Confcr paulo poft reg.^. 



1 1. Aiths &potemia opponuntur reUthte & prt- 



uatiue. 



ReLittui i quia potcntia cft aptitudo '& propenfio ad fuum 

 aaum ; & ac^us cil finis, pctfcaio, & complcmcntum poten- 

 ti.T. Priitatiue ; quatcnus potentia palliua libi adiuuc^am ha- 

 be: piiuatiuncm. Scd, inquiat aliquis, actus & potentianon 

 fiinc fimul natura,& proindc non funt rclata. Huic talis dan- 

 da fuerit rcfponlio. Aftus & potentia opponuntur relatione 

 tr.^nfccndentali , -vbi non opus eft; vt rclaca Imt fimul in exi- 

 ftendo , quod ncccflarium cft in rclatione prsdicamentali. 

 Avflus icaque &: poccntia dicuntur rclata, quatcnus vnum ad 

 altetumordmatur. Hic obfcrua, quod in tianfcendentali re- 

 lacionc futHci.it cHc obieaiuimi, quo fic vc vnus tcrmmus fu- 

 ftincat liabicudinem & tcfpcftum ad alium , fiue fub ratione 

 pi.Tfcncis, fiue fucuri , fiuc pr.urcrici confiderentur exttema. 

 Ruifus obfetua, multa clTe in rcbus cteatis, qux ad fc mutuo 

 ielata,potcnti.Tatquc a^^us quondam tationcmfortiuntur .-vt 

 fnnt clVcntia & cxirtentia i natura generica & fpecifica ; na- 

 tura & fubfidcntia ; fubicclum &. accidens. 



/ //. JElus eH prior pottntia , & vicijfim potemia 



prior & aSin. 



Artus cft prior potentia tribus modis,A^>eiividelicet,;K/'"a'> 

 <(^ irloc,dcfinit!one, tempore^zy ejfentid. Defimtione, id eft, co- 

 gnitione dillinal fiue intelligentia , quia potcntia pcr aaiim 

 co-^nofcitur. A..'lus enim magis participat de entitate quam 

 potcntia,& iJeo magis moucc inteUedum. Hincdicit^«}?<!- 

 tcles ^.metafh.le.x. i-o.Qux funt in potentia, non cognofcun- 

 tur a nobis , nifi rcducancur ad ac^um. Temfore ; quia nihil in 

 porentia pafliaa exiftcns deducit feipfum in adum, fcd redu- 

 ciiur in aftum per aftum, id eft.per ens adlu. Ejfentia, id eft, 

 pcrfcitionc , quia ac^us eft cfficicns & finis , quatcnus ac^lus 

 rotcnti.ira deducit in ac^lum. Hinc ac^lus diciturperfcftio po- 

 tcnri.T. Kvitus potentia cfi frior aciu^Ci refpicias potcntiamin 

 ccrto fubicdlo : vt homo cft priiis potentia quam aftu. Et hic 

 cft ordo gencrationis. Hoc alij ficenunciant : Aftus prior cft 

 potcnti.V, fi fpciflcs aifium tnnquam caufam cfficicntem : fed 

 cft poftcrior, f\ potentia confidcrctur vt matcria. Nihii cnim 

 e potcnci.1 ilidiicitur in atlum , nifi ab co quod eft actu : Ec, 

 Q_u,T fiunr,a potcntia in s^um piocedunt. Hk ctiam memi- 

 ncris rcgul.r : ylClies melior cfi Jiotcntia in rehttibcnis,fotentin 

 rr.elior efl aflii in reius malis. 



1 V. JUtis rcjponclet potcntis. : & ohie&inx c^uidem 

 rcfjjnridet aEiiif emitatiuus , pajjlua aHus ^mdditatiftus, 

 aUittiS ipfa aHio' 



Ens in potcncia tale eft vel in eflcndo , vel in agendo. Ens 

 quippe poteft vel eflc, vcl agcrc. Ens in potcntia in eflendo 

 cft calc in potentiaobjcifliua,vcl fubjccT:iua.PW^««i objeBiua. 

 cft carum rerum , qu.r non quidem iunt , lcd tamen efle pof- 

 func : vt omncs rcs cveacT antcquam eflent crcatx , cranc in 

 potencia ob|cfl:i;u , quia poccranc cfle qu.T non crant. Cum 

 igitur rcs nondum cft , ncquc camcn ci rcpugnat efle, dicitur 

 cfle in potcntia objecT:iua : qua: non cft tcalis,led negatiuum 

 quippiam.nempc non-rcpugnanria , fcu ncgatioYcpugnantii, 

 vt rcs ralis in rctum natura exillat. Potentia ftibieHina fiue 

 pafliua cft, fccuiidiim quam rcs potcft vcl alia fieri , vel pror- 

 fus dcficri. Potentia in agcndo dicituc <Ji-7/«;i,fecundum quam 

 rcs potcft aliquid ageie. Triplici huic potcnti.T rclpondct 

 acltfi entitatiiitts , itemque aftus exiftenci.T, l"cundi\m quem 

 quidquc cxiftit iii rcrum nacura extra caulas fuas. Tribuitur 

 autcm aflus cTiftenti.r primario fubftanti.T, fotmx, & fingu» 

 laiibus. Dcindc potcnti.T pafliu.T rclpondcc ai^iw qiiidilitati- 

 «/«, fpccificiis, fcnm.ilis, inform.ins, diftinguens, diuidens, & 

 daiis cllc Ipicificum. Tanilcm potcnti.T acliux- rcfpondcns 

 aclus i-il ipla a.Ho. Eft auccin hic acUis vci impcrfcdus , qui 

 cll iii ticri fcu in tcniciitia a.i fonnam , vt motus : vel perfe- 

 c'lns,qiii c-ft in fa.'1:i> cflf. tc vtcrque eft vel elicitus,qui im- 

 iiic.iiacc pvotit^ifcitur ab alicjua poteniia fine altcrius cocurfu, 

 vt vcllc,nnlle:vel imperatUi liuc impcratiuus,qui proficilcitur 

 a pc-itrntia aliqua ad impcriuin voluncatis, vc cft adus potcn- 

 ti.T fcnfitiu.T. I^t hic i-.Vi impetatus vel pure & fimpliciter, vt 

 i\ vohinca'; impetct infcrioribus poter.tiis, mortcm fuftinere 

 pro rcli:^ionc:vcl Yittualiier,cx hypothefi,& cum con^iiionc. 



vt quando aliquis cupit dare clecmofynas , fi habcret vnde | 

 darct. i 



V. AEIhs perfeUiu efl rei, qti£ omni ex parte fimd / , 

 eonfflit : itnperfeUHi rei,cjUi, infuccejfione pofita efl. ('i 



Sic motus dici cft aifVus impcrfccflus & diuiduus : juftifica- ^< 

 tio cft aftus perfciflus & indiuiduus, qui fit in, punfto. Sic & 

 potcntia cft petfecfta vel imperfecla. Perfcifla eft vel abfo- 

 luca,vel reftrifta. Abfoluta cftin rcbus ncceflariis ,in quibus 

 manct fmpcrcum actu coniun.fia. Vnde dicitur in illisidem 

 efle ro pollc cum tu c(re. Ec hxc potentia Gandaucnfi dicitut 

 f flcntialis. Rcftrida eft,qu.T ccrtis conditionibus cft limitata: 

 vt facultas vidcndi pei oculos. Potcntia imperfcfta pofita eft 

 in mobilitate. 



V I. AEIus ^rimtii ordinatitr ad perfeElionern pri- 1 1 

 7mrn,id efl,ad effe rei : fecundtts ad perfeEiionein fecun- \ 

 dam,id efl,ad operationcm. <! 



ABus primiis complccftitur & cflcntiam &: cxiftentiam, at- 

 que ita exiftcntia tefcrtur ad pcrfcclioncm rci primam. 

 jicius fccnniius eft ipfa operatio , qur cenletur nomine per- 

 fcflionis fecunda:. Etfi emm cxiftentia pertinec adfccundum 

 rei momentum , camcnquando fornia contcitur cumopera- 

 tione,exiftcntia potius pcrfccflioni piima: quam fccuhda; fub- 

 ijcitur. Q_ua- fi p.rbc obferucntur , facile pott-runt intelligi 

 philolopiiorum Qicfa,quod aftus ptimus fit ]nfcpat.ibilis a rej 

 fecundus fcre f.-parabilis : quod aiflus primi fint pr:ncipia fe- 

 cundorum : qucd aftus fccundus fitvltimn pcrfcclio potcn- 

 tix : quod adus priraus fit potcntia ad fccunduni , & fimilia 

 ax iomata. Et vt aliquld hic dJcairius de axiomate piimo, actus 

 piimus non poteft fcpaiari a re , ctiam virtute diuina. fieri 

 cnim non poteft ,vt forma rei feparetur a re , vel cti.jro pro- 

 prietas.Hxc namque duo vcniunt nomine aftus ptimi. Ad for- 

 mam quodattinecfieti non poccft,vt rcs fit excrafuam efl"en- 

 tiam,formam,&deficitionem.PropiietasqQoque fluit aforma 

 tanqua a causa pcr emanationem.Pofita igitur foima ponitur 

 proprietas.Alia vero eft ratio aiflus fecundi. Ciim cnim ille fic 

 operacio rei, eaq; vcl intenfiua,vel extenfiua,prior illavirtutc 

 diuina poteft inhiberi & fulpcndi.^Ovir/rtitaq; & ivfuftif fcm- 

 pet manenc in ie,'>'fj'^« non item.Sic Deus iion fcpaiauit mo- 1 

 bilitatem ab aqua maris rubri , vel a fole tcmpore lofux, fed 

 mocum inhibuic- Ncque potcntiani vrendi ab igne jfornacis 

 Babylonica: fuftulit, fcd vlHonem. Sic a ferro , quod hotauit, 

 non fuftulit grauitatcm potentialem,fed acflualcm ad tempus 

 inhibuit. Probe autem tenenda elt diftincftio ailus fecundi. 

 Nam illc,qui fequitur quantitatem , eft infeparabilis, vt occu- 

 patio ioci,pofita trina diracnfione. At ille,qui fcquicur quali- 

 tacem,poteft feparari & inhiberi. Atque hoc cft quod diximus 

 dc operatiooe extenfiua & intenfiua. Illa tft quantitatis i!hxc, 

 qualitatis. Porio ac^us primus pr.Tcedit fecundum i fcd non 

 neccflaricj ipfum infcrc. Nam pofico aclu primo non poccft 

 continuo inferri aflus fccundus , nifi fit reciprocus. At pofito 

 acflu fccundo, ncccflario infcicur primus. Sed negato aiftu fe- 

 cundo, non femper negandus eft ac^us primus. Ad extremum 

 aftus fecundus eft vel ncgatiuus, vel pofitiuus. Sic Dcus aiSu 

 regatiuo pr.Tdeftinationis quo("dam prxterit , defciit , reiin- 

 quit,fiue quofiam per fcipfos in malum ruitutos non elegit: ', 

 aiflu pofitiuo rcprobos illos per fe malos a:tein.T poenx pr.T- 

 dcftinacvt iuftus iudex. 



VII. Solut Detii efl alltis puriffimus. 



Adus eft pnrus vel impurus. AHiis fnrtis dicitur vel late, 

 vel ftii(fle.Z.«?f aiftus puiuseft,qui eft abfolucusarcfpcclu ad 

 maccriam : eft-quc vel puritrimus, vt Deusivel fecunddin quid 

 putus,vt intelligentia. StriBe ailus purus eft, qiii nuUam om- 

 nino admittit pocentiam pafliuam vel obicifliuain.vti cft folus 

 Deus. Hic enim nunquam fuit in potentia ad clTcndum , vel ' 

 ad Sliud clTendum- AiitM imfuriis eft,qui ordinatur ad aliquid 

 informandum, fiue.vt loquuntur,ad aduandum. Hic oportct 

 iilud tcneie , puritatcm adus in Deo non excludere poten- 

 tiam afliuam. H.Tc cnim non arguit imperfciflionem entis, 

 fcd potiiis perfcdlioncm. C^ucj & illud pctiinet ,fcicntiam,& 

 fimilia Dci attrihuta,in Deo non efle habitus,fcd puros aiflus: 

 quia Deus ab habitu nunquam ttanfic ad adum. Quanquara 

 enim Deus ab .rceino non fuic crcator, fed in tempore crcauit 

 munduin : non tamcn tum tranliit a pocentia ad aiflum : quia 

 fola voluntacecrcac , Jnon autem pcr aliquam qualicatem. 

 Ideo recfte diciiur : Deus ab xteino iuit caufa potcns, non in 

 potentia.' 



VIII. AEius perflcit vsl operantem , vel opts , vel u 



m.f 



ivtrumqae. ^^ 



Priroi generis cft intcMci^io vcri : fccuudi , creatio : tcrtij, 



ac-lus 'loneftus. Vera autem cft regula de aclu primo & fe- 



ciVido. 



IX. ABtit 



ri.i 

 cji; 



