Encyclop^dte Lib. XI. 



fcincipium 



riiiulpuim 

 5c caula 

 quii diH^c- 

 lanc ; 



Prtncipi;im 

 agendi ftc 

 ciscdi ejflo^ 

 modo ic 

 h.ibcdnc } 



ruucipiiim 

 & caufa 

 (juomado 

 fc habsant^ 



Quid fum- 

 macim dc 

 piincipio 

 tenendum? 



41 



Principium miniis principalitcr didl:um &ft loci, 

 temporis, ordinisjvel dignitatis. 



Principiatum ell,quod aprincipio dependec : &: 

 tot modis dicitur,quot principium. 



R E G V L ^. 



/. PrincipiMm efl vnde diqmd efl : verho eft fujif- 

 Jime,fen latijflme, accepto. 



Sic cnim •:■•<•/ complcifliturTi ejfe j^ecLiliter ftmftum^iwn 

 Tojieri, ^o fubjijlere, to f(/e /'« intcllciiH. Itaque non opus cft 

 ciim Ariftotclc fic definire : Ptincipiuni cft , vrvde aliquid aut 

 cft.aut fit,aut cognofcitur. 



/ /. Principium latins patct quftm caufa, 



Nam tcrminus a quo cft piincipium motus , fcd non caufa 

 motus.Et principium fxpc dicitur ratione ordinis ; vt primum 

 pr.Tceptum in Grammatica dicitur principium , non caufatio- 

 nis, fed ordinis. Sic Patct in diuinis dicitur principium Filij, 

 non caufa : fi quidcm vox caufd fttifte fumatur. Tum cnim 

 caufa & caufatum differuot efiljntia. Scd (i late fumatur vox 

 f/i«/i,principium & caufa fe mutuo lcquuntur.fiuc funtidcm. 



///. Principiimagendi proportionatum cflprinci- 

 pio effendi. 



Puncipium aftionis cft vcl vniuerfale, xa^«?./x«T«7cv , vt 

 Dcus : vel communc, vt natura : vel paniculaie & fingulare, 

 ouod in inanimatis dicitur inclinatio naturalis . in brutisin- 

 ftiniftus , in intelligentibus voluntas. Triplex iliud aftionis 

 principium ptopottionatum eft principio cffendi : quia ni- 

 mirum aiflio propartionata cft c(rcnti.T. 



/ F. Principihm multa habet communia cum causa. 



Nam principium cft primum , vcl proximum ; vniucrfale, 

 vel particularc ; internum,vcl externum &c.Hic igitur ex fc- 

 qucnti caufacum tlicoria poflunt deptomi. 



V. De principi} affi^lionibHS & diuijionihiu ttnean- 

 tur ifla reguU. 



I. Principium dicitur negatiue,vcl fofitiue . Illud negat an- 

 tccclTioncm prioris :hoc etiam rcfpicit ordincm ad pofterius. 

 Primo rcfpcvfiu filius primogcnitus dicitur,ante qucm non 

 eft natus alius,etfi nullus porro poft ipfum nafcatur : fecundo 

 tcfpeiTlu ptincipium infert ordincm prioris & poftcrioris. 

 2. Principium cjl frimHm^velfecundum. Qujc diuifio cft gene- 

 ialis,ita vt compctat priiicipio clTendi & cognofccndi, cilendi 

 & agendi, incomplexo & complexo. ^.Princifium cognofcen- 

 e/i eft incomflexum , i'el comflexum. Ibi funt omncs termini 

 limplices nbtiorcs & iam cogniti : liic funt axiomata per fe 

 nota, & iam cognita. Omnia enim notiotafunt principia co- 

 gnofccndi : quomodo etiam efTcftus funt piincipia,cx quibus 

 cognofcuntur caufa;. Sic Ioquela,nfus,docilitas,& finiilia,fun: 

 principia.qu.r faciunt ad cognitioncm anims rationalis. 4./» 

 frincifiis non datur frogrejfm in infinitum. Subordinantur 

 cnim.Ordo autem confiftit in pviori & poftcriori. ^.Princlfia 

 effendifunt etiamfrincifia cferandi. Nam vnde res habet ef- 

 fentiam , indc etiam liabct vim opcrandi. Princlfium ordinis 

 ferfe noninfert dignitxtem. v.g. fi nummus .xncus prinio , Sc 

 aurcus fccundo loco fit pofitus. 7. Contra negantem frincifia 

 non eft difiutandum: fi ncmpe neget principiacommunininia, 

 noti(runa,& in fcnfus incurrentia,itcmqueappaiatumomnium 

 principiorum. Quod fi negcr principia fpeciaIia,non eft dif- 

 putandum ex illa difciplina, cuius prin»ipia negat : fed ex fu- 

 periori fcicntii. Quod ^\ etiam ncget principia fuperioris 

 fcientis , dcducendus cft ad abfurdum, & vrgcndus cft argu- 

 mcntis a poftcriori. 



Q«* fint 

 ptxcipuz 

 diuilioncs 

 caufiE in 

 geucie > 



Cap. XXXV. Be CansAingemr^. 



Pr/ecepta. 



CAufa eft principium,influens eire in c-iunitum: 

 feit, eft principium importans influxum ad eHe 

 cauiati, 



Ea confidcratnr in genere & in fpecie. 

 In genere quantum ad diuifiones generales , & 

 ordinem. 



Diuiliones generales funr,qu6d omnis caufa fit: 



I. Pcrfe,vel per accidens, Illafecundura natur.im 



propnam agit ; vt,E,tangell'tm efl odor vlta ad vitam : 



Ha:c perahquid'externum; vt, Euangeliumefi odor 



vtortH ad mortem. Eftautem caufa per accidens yel 



ex parte caufs,w muficns d:diflcat:sd ex parte cffeQl 

 vt ciim foffor inuenit thefaurum. 



I I. Prima,vel fecunda.lUa eft vel fuprema,adeoq; 

 prima in defcendendo,^/? Df«^:vel proxima,adeoque 

 piimajn afcendendo,w/.m« .7? caufa proprietatum: 

 Uxc hibordinatur primx, vt bomo Deo. 



III. Potentia ■■vt,donuipctefldifputare:\dza\.\i 

 ft, doffti^ difputat. 



I V. Vniucrfalis,vel particularis. Vuiuerfalis eft, , 

 qux plures effeaus poteftproduccre ; eftque vniucr- 

 falis vcl fimpliciter , vt Detts : vel fecundum quJd, vt 

 ffl;/«OT.Particularis eft,qu2 detetminata eft ad vnum 

 cffednm,vt homo. 



V. Subordinata drentialiter ,vel accidentaliter. 

 Illa eft eiufdem generis cum altera, £c dicitur perfe 

 ordinata , vthomopimfubordinatur Deo: Hic eft di- 

 nerli generis cum altera,& dicitur pcr accidcns fub- 

 crdinata, vt peceator/ubordinatur Deo. 



V I. Coniunaa^vel fimplex, lUa diciturconiun- 

 <aim fumpta,&: eft, quando caufa per fe complicatur 

 cum causa pcr ^cddeny.vt,<^uando Deits dirigit pecca- 

 tum ad bofiumfinem : Hic dicitur diuifim ik feorfira 

 fumpta,w ^uando caufa agit velperfie,vel peraccides. 



VII, Ada:quata , vt\ madxquata. Ilja cum fuo 

 effeau recurrit,^ rationale efl caufa rifibilitat^s :Uxc 

 iniqualis eft fuo effedo , ideoque non recutrit cum 

 ilio, vt terra efl materia hominis. 



y 1 1 1. Remota,velproxima.llIa effedum attin- 

 git immeii\z.ih, vt animafieparata immediate inteUigitl 

 Hxc mediate, vt anima ceniun£ia corpori intelligit per 

 organa. 



I X, Verecaufa,vel fine qua non. Illaprffcipue 

 agit,ha-c occafionaliter : vt remotio puris efl caufiafing 

 ^ua non fianandi vulneris. 



X. Agens,vel patiens. Illaagit veltantumyi'tavt 

 non patiatur,v.g.Df«i : vel agic prxcipuc , vtfiorma: 

 Hxc agit quidem, fed ita vt vel rcpaciatur, v.g.homo 

 verberans .- vcl vt prxcipuc patiacur^z-r materia. 



Ordo caufanimeft vel perpetuus, vel varius. 



Ordo perpetuuseft, qui perpetuo in naturaoc- 

 curric : &itaefficiens & finis anteccdunt,materia & 

 forma fequuntwr. Sic in creatiene Detu egit propterfi- 

 nemfiecundum ideara fitam, 0- materiam poflea creauit, 

 in tjuam imrodnxit formarn immateriaicm , fitd ex iUa 

 eduxit materialem fiormam. 



Ordo varius eft,qui interdum obferuatur. 



Eftque vel dignaris,vel inuentionis , vel expHca- 

 tioriisjvel intent;onis,vel originis. 



Ordodignitatiseft, quofiiiis eft nobilior ratione 

 motionis metaphorics , & forma ratione determi- 

 nationis. 



Oido innentk)nis eft,quo materia primo paracur. 



Ordo explicationiseft.quo intern£ caufa- prxfc- 

 runtur excernis. 



Ordo intentionis eft,quo finisprimo intenditur 

 ab efficientc. 



Ordo originis eft , quo materia ordinaric primo 

 exiftit. 



Qi 



do 



R 



E G V L -ff. 



/. Caufia in metaphyficis traHatur vt eft ordo tnter "^^' 

 ens & ens ,fiue modiu entis atcjue adeo notioprima , in 

 logicis efl inflrurnentum diffevendi. 



Sie ergo aliud eft modus i?flendi,aliMd modus cognofccndi: 

 itaalia eft traftatio caufarum metapliyfica, aiia logica. Sicuc 

 igitur Pliyficus confidcrat herbas quatcnus funt fpccies cor- 

 poris naturalis , Mcdicns autem confidctat eafdcm quatenus 

 (unt inftruincnta niciiicandi , fiuc rem-dia morboruin : Ita 

 Mctaphyficus confidctar caufas & fimilia vt funt fpecies cn- 

 tis , Logicus vt luii: infttumema , quibus curatur inoibus ra^ 

 rionis nolir.c. Li Metapliylic.i cnim confideratur ratio & ordo 

 caufandi.iii Logica argumcntum cauli, fiuf infttuaicntum 

 intelligendi rem pet caulam. 



//. X>e 



cau 

 mei 

 fica 

 ca 



