Metaphy fica Pars I. Cap.X XXVI. 45 



qc fiim- 

 ni Jc 

 ii liiit 



duJa? 



/ /. De causa mtemur hi cttnones. 



I. Cait^a fricr eji caufato ordine }taturs., ccgnitionii , ^ di- 



gniftitii. Ordine natur/i ; quatcnus caufa dar,caufatum accipit. 



Grdi/ic rognitionit ;(i fpeftes cognitiontm apnou.fiuc diftin- 



ftamiilam. Ordine dignitati^ifi [pci\cs caufjm.quatcnus cau- 



fa cft.i. CaufA fibi initice7nfunt eaufs.. Id eft , porrigunt libi 



mutuas operas- Sic fin • mouet cfficicntcm , materia formam 



luflcntat.fotma matetiam pcrficit. 5 . ^aiii caufa,talis ejje- 



^««.Intelligc hanc legulam de caufalitatc.non de natui^ tota- 



liiate:liue,vt alij loquuntnr,hyc regula' valet in fphxra aiiliu:- 



tatis,non in latitudine elTenti^.Si non valct.Archiccdus cft fa- 



piers.Evgo & iomus. ^.Caufa eadem froducit idtm.ha fi homo 



codem modo fe habcat,eundem producit effcAum. $. Nihii efi 



fuiiffiits cp.ufa. Ratio eftiquia nihil potcfl: lcipfo cflc prius & 



poftcrius.Ncc fieti poteft.vt id.quodnondum eft,agat.6.Ci?.'<- 



fa nihilfotcft dare efeffo, quod iffa non habeat formalitcr, lel 



e?ninemer. Formaliter, id efl, eodem modo , (iuc (ubicftiuc. 



Emincnter,id cft, modo excclicntioii, (luc viitualiter &: cfTe- 



(fbiue. 7. Caufa fufficiens in affn froducit ejfecium. Sic pofita 



voluntate & facultatcDci ponitur effcdum. 8. Caufaferac- 



tidens rcducenda eft ad caufam fer fe. Id cft , fi dctur caufa 



perfe : vt vmum intbriat pcr accidcns, abufus vini incbtiat 



perfe. ^Caufa caufs. eft etiam caufa cattfati. Intelligecaufas 



cflentialitet ^ per fe fubordinatas. Sic auus clf caufa filij & 



repoiis. In caufis per accidens fuboidinatis non proccdit : vr, 



Jicct Deus fit caufa hominis, & hic caufa peccati, Deus tamcn 



non eft caufa pcccati ; quiahomo hicdcflcdit alincaici^a. 



10. EffeStis denominantur k cauja farticf.lari. Sic bcnum 



opus dicitui cfl^c Abiahami, vcl ifaaci. 1 1 In omni caufarum 



gcnere datur aliquod frimum. Natuia cnim dbhorrt t a pio- 



giclTu in infinitum. Et rcs patet ex hac indudione : Dcus cll 



prima caufa finalis & efficicns. Matcria piima cft chaos. fot- 



ma prima feu gcneialiflima eft eflcntia. 1 i.So/« caufa froxi- 



ma fatisfacit qu^ftioni frcfter qttid. Ita fi quis loget, cut ieiis 



in fotum.non fatisfaciet quzrenti iftarclponlio : quia habeo 



animam ; fedquia hoc vel illud me impulit. 



Caf. XXX VI. De CausA efficjentcj>. 



PRiECEPTA. 



IN fpecie caufaeft externa,velinterna.llla dicitur 

 caula yiviB\aic, hxc binac. 



Caufaextemaell;, qux extra caufati effentiam 

 manct. Edquc cfficiens,vcl finis. 

 Efficiens eftcaufa, aquaiescft. 

 Eadiuiditurex cfficiendi vi,velordine. 

 Ex vi cfficiendi petuntur quatuor diuifiones. 



I. Efficiens eft procreans, qui rem facit elle vel 

 bene efle : conferuans , qui rem facit porro elfe vel 

 porro bencclfeivel coriumpens,qua: rem facit non 

 elfe vel male elle.Caula procreans rurfus eft vniuoca, 

 vel asquiuoca : itemcmanatiua , vel tranfmutatiua. 

 Vniuoca eft eiufdem cum effecflo naturz & (peciei : 

 i>t homo generat /7«W(nfw"../Equiuoca non itcm;z/( Dem 

 creatnondeum,feA frf<j/»(r^.Emanatiua fiue perema- 

 nationem procrcat , i|ux producit adionem imma- 

 nentcmiiT» Dens ejl cttnfa d(fcmor»r«.Tranfmutatiua 

 /lue pcr tranfmut.itionem procrcat , qux producit 

 aiftionem tranfeuntem : vt,Dei^ eji caufa mttndi. 



II. Efficienseftprincipalis,vel minCisprincipalis. 

 lUa producit cffcdum primario , & dicitur caula 

 agens : hxc fecundario, & diciturcaufa patierts. rS»V 

 Spirittu S.efl cauftfidei princep(,verhum Q- fticratnema 

 tninus vrinceps.^<ic diuifio prxmittitur fcqucnti:quia 

 caufaprincipalis daturin fociis & folitariis, 



I I I. Efficiens cft folitaria,vcl focia.Solitaria fiuc 

 rotaliscft talis vel fimpliciterjwi^fw^^vclfecundum 

 quidjW creattira, e]U£ non vtitur alterius creaturttfub- 



y^fl^/o.Sociafiuepartialiscaufa cfttalis vcl ncccllaiio, 

 ■vt homo pendet ab au.xdio Deif. vel contingcntcr , &f 

 Dew vtitur miniflerio angeloruro.^l vtraq; cft prima- 

 ria,qux dirigit,w Spiriiw S.in regeneratione hominis'. 

 vel fecundaria,caque tum impellens,tum inftrumcn- 

 talis.Impcllens cft vel externa,qui exiftit cxtra cau- 

 fam primariam . Grarcis cyjcitaSifi<1ntti ; vt , prtejlantia 

 Iherarurn imprllitfudiofum ad difcendum: vcl intcrna, 

 qux intus mouet efficientem , Gixcis aifi.Kyiif/!i^n, 



Vt, bonitas ingemj impellit fudlofum ad difcendunt. 

 Caufainftrun)Cntaliscft,qna: lobrcruitprirc^pali. 

 Inftrumcntum cft : i.Tale fimplicitcr, vel fccun- 

 dum quid. lllud uon poteft vllo rcfpedu clfe ciufa 

 principalis,z/f malleM : hoc potcft,t'f creamra. i.Ne- 

 ce(Tarium,quo caulaprincipalis carerc neqah^vt >na- 

 mts eji neccffaria adpingcndum : vcl avbitrariiim , quo 

 caufa principalispotcllcarere;& hocvtitur efficiens 

 vel ex libitu ; vt,Dcus vtiturminijierio angelortim:\c\ 

 maioris comoditatis causajz/f e^uusfgcitad itcr ccm- 

 modiitsfaciendum. j.Coniundum caulaeprincipali,2« 

 el}mamis:\e\ i£mnCtum,vt mallcus. lllijd Grxcisci^v- 

 rroToltVfhoc eLvvrj6^aL%v dicitui. .(j..AdUuum iiue cco- 

 pcratiuum,quod etiam lua vi mouetur,z/f manuslvd 

 pafliuinr, qi;od fenon conm ouQt,vt fecuris. ^.Cor- 

 poreiim.^z/f incus-.vtl (piritale, vt notionesfecundte. II- 

 lud etiam manuale, hoc mentale dicitur. 6, Anima- 

 tum, vtferuus:\c\ inan m.imm,vtcalamhs. y.Natura- 

 lc,vt manus : vel aiDhciale, vt >hida. 8. Eft excmplar 

 fiueidca,leci.ndum qucm agit cfficicns : velfubja- 

 cens trsdlationi caula- prinopalis,^.?;-/;^!//^»/ 



I V. Caula cffifiens 3git per(e,vei pcr accidens. 

 llla agit lua v);cftque naturalis, vcl voluntaria, vcl 

 mixta:lfta .-'gu per .Tiiid quippi.imjidque velpratec 

 natuiam,z.ryc;Vw//<?/>>^<»t:vtl pia:iet voluntatcm e.i- 

 que tft vcl fonun^i ,vt chmjofcr inuenit thefaurum i 

 vel inuita,fiue fit infcia,z;/y; ^ui^peccet exignorantia; 

 fiuc corida, vt cim ioconwtiua rapitur aet alii^uodja- 

 Uum patrandum. 



Ex cfficiendi ordine efficicns eft i.Prirra, vcl fe- 

 cunda. illa eft talis vcl fimpliciter , t/t D^»« : vel in 

 ccMo gcncxc^vt princcps infjw territorio.i.ln mediata 

 feu proxim.., &r antma </? caujafenjus: vel mediata, 

 vt^Deus faluat perverbum & Jacramtnta. illa dicitur 

 caufa contincns,h2c antecedens. 



R E G V L /E. 



/. De causo ejfictente ingenerefunt hi canones. 



1. Caufa eff.ciens triplicem exercet caufalilatem. Frincifio 

 lefcrtur ad mateiiam.quam otdinat,diIponit,&. determinat ad % ""'» 

 formam reclpiendam. Deinde forniam vel cducit de matcria: mcenets» 

 potcftate , vcl in mattriam intioducit. T««»o refpicit totum -, 

 compofitum fiue ctftftum.conncftendo materiam &fbrmam. 

 z.hfficiens noneft caufa contrurii fui.Sc\Ucei pcr fc. Pcr acci- 

 dcns po'cft tfle, fi ncmpc efficicns mutabiliter bona deficiac 

 a reditudine , ve> malumculpz fit occafio honaium lcgum. 

 yFfficiens mali eft deficicns. Id cft,ha:c caufa non agit produ- 

 cendo efFeilura pofitiuum, fed dcficit intet agendum. 



//. De causa ifficiente in fheciefunt hicanones, Quiafum- 



I. Cnufam frocreantem ftfenumero feqtiitur deftrullio ali- "cfi'!""! 



rK/>«rc/. Sicgeneratiodititui rflc (.orruptio altcrius.2.C/?«/i jL f;'^" " 

 , o • . J niuiiioni- 



frocrenns Jafe eft eadem ciim conJcrua>itc. Sic Deus coi didit bu' cauix 

 niundum, & conditum coi (cruat. 3 Caiija squiuoca eft frA- effidentitf 

 ftantior in ordine cre itionis^-vniuocn in ordine ger.eraliinu. Sic 

 Dcus cft caufa cicarionis iquiuoca : (cm..-n muris c ft caufa 

 gencrationis vniuoca,t]ui(quili.T luiiiales .rquiuoca. 4 Tffiiient 

 fer cmanationem virtualittr rijjert ab ejjecio : cfficicns fer 

 tranfmtitaticncm realirer. Et illa eft nobilior .^uam tnc. Dcus 

 v.g. cft caufa emanaaua dccrctorum:a quibus non diftcrt rea- 

 iitcr. Et intclkdlio eft nobilior quam opcratio aliqua mccha- 

 nica. yNihit eft corrumfcns ftii ilfim. S. ilicct pcr naturam. 

 Natura cnim fui cll confctuatrix. 6.Caufa egensfrtftantior 

 eft fatienle. Sic Dcus praftat omnibus caufis iccundis : quia 

 nunquam fc potc ft iiabcic raiqLiam c.iufa patiens- -i.Agentii 

 potentia ty imfotentia fendet ab ohieHo fiio domeftico. Non 

 igitiir cft cnnlcqucns : Dcus noii pmcft nuntiii.Eigo non cft 

 oinnipotcns.Ntc illud Uquiuu: Il'c iiomo nor audir colorcs. 

 l'is;o eft fuid.lftcr. S.Sihil agifvltr.> fpecicmiiire^fitefua^. Sic 

 liomo non potcft crcarc n.unduni. ^.Agens caiifa ag^t in 

 fuum. SicDcus vcrbo (iio non aait in caiidic- m. lo. Agentis 

 creati ijis eft m.tior 'uel mincr fro ditierfitate materid.ln lenis 

 alitcr aoit in matcria rar:'i, vt it- ftr.m' n. : ili-cr inden-r, vr in 

 fc rro. I I . Agens (yfatiens inter fc funt fimilia (^ dijfmili.s. 

 Siniilitudo fpcitat ii.llnvim aj^cntis :di(riimlitudoqua!irar(m 

 a"cntis & paticntis. Sic liomo nutricui carn'- , qur ipfi fimilis 

 cft & diflimilis. 11. Cau^a agens nen excludit faticntem : (j* 

 frincifalii non lollit accefforiam. Ita Dcus non tollit dccrcto 



D 4 ptouidcn 



Quid fum: 

 macim te~ 

 nenaura 



