68 



Encyclopsedi^ Lib. XII. 



eiccUentius efle oportct , iJeo idex' longc- pcifediorcs funt, 

 quam res cjua; ad idcatum fimilitudint;m riunt , qu.r caula cll, 

 cuc PlatOjiSc qui cum fcquuntur,idcas ipfas vera enti^i,rcs vcio 

 idearum fuiiuliicra atquc-vmhrni p.ilfiiii indigitciu.lta SaiUger 

 exercit. 6/4. ait, idcas noftiatibus fublfantiis nobiliorcs cilc. 

 Hoc enim cft U(/TtxiOfui~&y vt 3: pct fc cyirtac , & alia id 

 ipfum a fe acccptuui vc fint, cfficiat. Similiter 10 aumayit^iiK 



QuiJ ratio y^ Ouod ?/:nnclii6 k Deofst coiidtfM, ratlo nattiralis 

 ^ufde' ajfeejitivotefi 5 nt Qttomodojh condittu G" qnando ,/6la 

 cteatione; fides ajfeijiiitnr. 



Prius mcmbrum ita ptobatur. Rariodocet, mundum c/le 

 finitum , & Dcum infinltum atquc omnipotcntcm : atque 

 hinc concludit,mundum cocpiilc vi omnipotcntc. Id Orpiicus, 

 Sophocles , & ali) intellexerunt , vt vidcre cft apud uifiinnm 

 in pdrmefiy LaBnntium lib.-j. infl. c.\ CP Augnliinum Ub. i o. 

 ile cinit. Dei caf. 4. His adde Morn/ium dc 'veritate reUgioyiis 

 Chriftinn. Vnicum Sophoclis locum iiic cicare placct. 

 ii; Tttij aAr,i(iM(m iii ^ ^iof, 

 'Of ii«i\i rni^Vyj:, y^ ymta fic(x,^cn, 



Vnus in iicritate "jntn eft Dett^, 

 €}ui cailiim fabricauit, i^ terram magr.am, 

 Amoenofque fiucitti mans, ^ ■vcntoriim imjjetit'!. 

 Ad Ariftotelcm quod attinct , fcntcntia Scalij^cri vidctur cfie 

 probanda, quoj ncmpe argumcnta Ariftocelis pro mundi 

 .Ttcrnitate loquantur de gencrationc &; motu phyiico. Nam 

 quod Deus fic crfcdor omnium rcrum , Ariftotelcs difcrte 

 docct in fccundo dc gcncrationc , his verbis ; c-iwmAiifaio-t t< 

 «>,»» Sitt fuSi^hiX.'' ^««'"tff iliiyinciy. vbi Dcus Ariftoteli 

 dicitar m7ir,puli}> k, 7rii/>i7w.Vidcris l\ac de re Scali^erum exerc. 

 ? 6 5 ./ci?. 4. Ad modum ■aiirsiilijias quod attinet, illc paidet 

 a reuelatione Dci. Plura vidc mox rcg.^. 



(jiilo i>hl- Jf^. CBmrnunii vhllofophortimfaniorptmfementtaejl, 



fen°ian't Jc Dci proitidentia mmdumregi. 



^■^"dV'" Ratio namquc fanadiftat, cflcntiam Dci & ipfius pro- 

 pticcates cum prouidentia mundi coha:rete nexu indiuiduo. 

 Nam qui eft fapicntifnmus, optimus,omnipotens , & iuftifll- 

 niusjis profeflo rcbus a fe conditis prouidct , atquc illas gu- 

 bernat. Hoc ipfum confirmant fcquentia : ordorerumom- 

 nium admirabilis ; vatietas crcaturarum &virium incfFabilis ; 

 iincs,ad quos omnia tcndunt ; figna tcmpotum ; euentus in- 

 fignes & infpcrati ; horribilcs tempeftates 1 oftcnta & pto- 

 di^^ia ; pacni fcelerum ; notiti.T naturales , hominum menti- 

 busimprefix ; mens hominis rcgcns ccrpus & vniucrfam vi- 

 tam ; bencficia quibus contlnue afficiuntur homines , con- 

 fcientia vnulcuiulquc bona vel mala ; politi.x- & occonomiac 

 conftitutio,confcruatio, mutatio.motus hcroici in quibufdam 

 naturis. Huc acccdit conlcntus gcntium non Cyclopicarum. 

 Uomerttf cnim Ort^yjy^-.Vlyflem fuum variiscalamitatum pro- 

 cellis iactatum fic mtroducit. 



At/Tctf e.Kdi T« ^ii^itffKi», «t;^ ^toi \i ^pvn STjKi. 



Citerum in illis acqniefccbam , qit& Deits in aulmo fito 

 ftatucrat. 

 Plato , vt ipfum citat Ariftoteles dc mimdo caf. 7. docuit, 

 Dcum tencrc ptincipium , mcdium , & fincni omnium rc- 

 rum. Ariftoteles d.lib. c.6. docet , .1 Dco cflc onnia, & pcr 

 Deum confifterc : ncquc vllam naturam ipfam pcr lc (ibi 

 fufficicntem eflc , fi diuina: confcruationis adminiculo dcfti- 

 tuatur. B.t ihidem ail : Qnod in naui cft nauclcrus, in curtu 

 auriga , m choro ptjEtultor, in ciuitatc lex , in cxcrcitu dux ; 

 hoc cft in mundo. Inprimis vidcris hac dc rc Clceroncm 

 lib.i. dsnat. dtorttm, Senccnrn dc proiiideiitia ad Litciliirm, iy 

 CalenHm lib. 3. de -vfit fartittm corptiris humtni. Piuia vidc 

 mox reg.Z. 



Quomodo V 1 1. Deus tmmediate co»currit Cftm^iionuagefite 

 ^'^"'^ ™' creato :fed ita,vt nonft vna mtmero aUio. 



coiKutiat //»OT«^/o/;o cft duplex , virtutis & fuppofiti. Immcdiatio- 



cum cica- I . i ■ ■ n ■ 



riitis» ncvirtutu agerc dicitur , quod as',it pct vircutrm libi non 



aliundccommunicatam : vt cuin fol dicitut illuminar^mun- 



d,im. Hanc cnim vittutcm non habct ab aliacrcatuta. Im- 



mcdiei3.tc ftippofiti dicitiir agctc , intcr qu<id & cfTciflum non 



intcrucnit aliud fuppofitum : vti aqua manuni rcftigcr,ir. Sic 



& mediatio , fiuc mcdictas,cft duplcx ; 'virtutis ,ciim aliquid 



agit pct vim fibi commodatam , vti aer illuminat tcrram vi 



libi communicataa Solc ; vcl fufpojiti , cum inter caufam & 



cffcAum intctucnit aliud fuppofitum, vt intcr fabrum & fta- 



tuam fccuris. His ita cxplicatis , aflcrimus , Dcum in gubcr- 



nationc lerum concurrctc cum caufis fecundis immcdiatc, 



vtroquc immcdietatis modo. Nam ipfius virtus non cft parti- 



cipata, & cflcntia ipfius cft vbiquc prarfcns. Atquc hoc fenfu 



Dcus non potcft appcllari canfa tcmota aflionis crcatura- 



rura : quia ptoximc atcingit efFc<!^um. SeJ alio modo ctiam 



fumuntut hi tcrmini , mediati cj" immediati , pro causa fcilU 

 cccqu.x agit vcl pcr mcdia,vci iiiic mcdiis. Et hoc modo ne- 

 gamus Dcum omnia per fciplum in omnibus opciaii. Nam 

 Dcus indidic vites natuialcs ctcatuiis, pct quas ptoduccre 

 pofllnt fua cffcfta, vt igni vim vrcndi , axiimali vim genc- 

 landi : ita vt non tc6c Icnlciint & lociiti Imt quidam philo- 

 fophi,qui dixcrunt ncque lolcm lucctc,ncquc igncm calcfacc- 

 rc,ncquc panem aicrc, ncqueanimal gcncrate ;fcd Dcum in 

 folc luccvCjin igne calcfaccrc , in pane a'ctc,in animali genc- 

 rarc. Nam hoc modo multa tribuuntut Dco, ipfius majcftatc 

 indlgna, & tollitut fubordinatio intcr caufas fnpcriorcs &: in- 

 fcrioreS; & deniquc contra expcricntiara difputatut , qu.v tc- 

 ftaiur,omnibus & fingulis creaturis inditas cfle pcailiaics vi- 

 rcs,quas cxfcrcre poflint, quando & vbi opus cft. Porro Dcus 

 concutrit cum caufis lccundis , non vna numero adlionc , f«d 

 diucrs.i : quia adio Dci eil infinita,crcacura: finica. 



F"! 1 1. ASliones Dei pefi hanc vitam & ratlofana Aa 

 coTifrm.1t 5 & confitjftti gcritiufnprehat. ^." 



Raclo fiquidem di.ft.u,Dei iuftitiam poftul.ire, vt aliquan- ^"^ 

 do bcnc fit boni?, & male malis- Hoc cum non fiat in hac vi- 

 t.T , ncccfle eft aliam rcftare. Deindc Hcrodotifs lih. 1. tcftacut 

 .itgyptios afletuiflc animarum immortalitatcm : i: dftr 

 Ub.6. comment. idcm fcribit de Dtuidibu.s & veccnbus Gallis. 

 Idcm ftatuetunc vctcrcs Romani &Gr.xxi, vt colligerc eftex 

 iilis vetbis apud Ciccronem de amicit. Ncquc enim , in^uit. 

 alfcnriot iis,qui ha:c nupcr difli-rcre cocperunt , cum corpo- 

 ribus fcilicct animas (imul interirc.atqucomnia morce delcrf. 

 Pliij apud nic valec noftrorum authoritas , vcl nofttorum 

 maioriim,qui mortuis tam rcligiofa iura tribuerunt : quod 

 non fcciflcnt profefto , il nihil ad cos pcrtincrc arbitrarcn- 

 tui : vel corum , qui in hac vita fuerunt, magnamquc Gr.^' 

 ciara^'qu.T: quidcm deleta cft, tum flotcbat) inlfitutis & pii- 

 crptis (uis crudicrunt : vcl cius, qui Apollinis oraculo fapien- 

 tiltimus eftiudicatus. Qui non tumnoc,tumillud,vt in plc- 

 rifque, fcd idcmdiccbat fcmpcr, animos hominum eflc di- 

 uinos , iifquc cum cx corporibus excefnflcnt , redicum ad cce- 

 luinpaccrc. Pcrfxquoque &: Macedoncs in hac ipsa fucrunt 

 fcntcnna, animas cflc immortales. Yidz Xenophcntem lib.i. 

 Cyrl pAd.^ Ciceroncm dc fenecitite:c\m recitant cygncam Cy- 

 ri ad filios cantioncm. Innumera hanc in fentcntiam teftimc 

 nia tum dc immottalitate anima: , tum de ftatu poft hanc vi- 

 tam, occutrunc apud philofophos , otatores & poetas Grs^cos 

 & Larinos. Ex quibus colligere licct , aiffioncs Dei poft hanc 

 vitam fotc ,non ignorari lumine nztwix.tttif Hh ^ei^iu. 



J X. In aUionihm Dei.qmfimt in teTnpore,cLmfmt PI 



fpeUanda.i.cjitodDeiu fit canfn efficiens rerttrn ommnm. " 



2. quomodo fit ; videlicet prodHilione, conferuatione, (fr nu 



concitrfii. '^'^ 



Ad frimum quod attinet ,quandoquidcm tes finit.T ob de* te. 

 finitam & limitatam cfTentia; lu.-c pettc>ffioncm , a fcipfis exi- 

 ftete minime potuctunt .ncccfle fanc eit , d.ati ptimam aji- 

 quam caulam cfficientem , qu.T a feipsa nacura; necefficate 

 cxiftcns,nu!!um fupra fc 3gnofcat,&: a qua omnia in retum 

 natur.ieflc fuum accipiant. Nimirumquoda feipfo eft, id 

 infinit.T petfetSionis cfTiTneccfle eft , cum nihil fit a quo 

 eiiis perfcvSio limitan vcl dcfiniti pofllt. Ergo contra quod 

 dcfinitam& limitatam habet perfeclionem , id ab alio exi- 

 ftcre oportct. Ciim crgo rcs ereatx (mt finicT:, vt in pri- 

 ma phiiofophia ptobatut, & expericntia dcivionftrat ,con- 

 fcquens eft eas quoque ab alio cfle ,hoc ell , caufam iui effi- 

 cicnccm habere.Iam vert) ciim in caufis (ibi mutuo fubordina- 

 tis ininfinitum proccdi ncqucat, ncccflc cft caufam aliquam 

 pfimam ftatuere , qux ita (it omniuin rcrum caufa , vt fui 

 nullam caufam habeat. 'Ea catifa Deus eft, qui cunil^ta , non 

 ex natuia: necefliratejfcd libcrc condidit: quam ob rem in 

 Sctipturis cocli '!crr.xque creator , & a philofophis rcrum 

 omnium parens atquc opifcx paflim nuncupatui. Eius rci 

 tcftimonium loculcntiflimum nobis cxhibct memorabilis il- 

 le \ocui Ariftotclis,c\\ii cxtat in libro de mundo ad Ale.xandrum 

 ( fi tamen id fcriptum cft Ariftotclis ) c/sf.6. vbi difcttis ver- 

 bis ait : J^ettts eft fcrmo, a maiorihufqne prodittts intcr homines, 

 •vniuerfa tum a Deo , tum per Deum conftititta fiiijfe atque^ 

 coagmentata, nulldmque naturam fatis inftruBam ad falutem 

 ejfe pojfe , qui citra Dei pmftdium fwt demum tiitclt permif- 

 Ja ft Sic . c\ao totocapicc dcinccps prolixe confirmat , Deum 

 rcrum oninium Ji authorcm , & confciuatorcm , & guber- 

 natoicm cffe. Vlntonici quoquc tria conftituunc piima prin- 

 cipia , ad vniucifi rcrumque in co conccntaium produiftio- 

 iicm concutientia : nempe Bonum,Mcntcm Boni filium, 

 & Animam mundi , qux (i quis de tribus in vna Dci cflcntii 

 fubfiftcntibus pcrlonis , quibus vnum creationis opus com- 

 muniter tiibuitur , accipiat , haud fant; a vcritate abetrabir. 

 Nam extra controuctfiam apudDd.cft pofitum,in monumcn- 

 tjs ethnicoium uon oblcuta huius tanti myftctij occinrcre 



veftigia- 



