3 2 2 



Encyclop^di^ Lib. XIII. 



QMalitates 

 excellcines 

 in clemcn- 

 lis ijuales • 



dam viiicuUs. Aqua (iqui Jem terram fii^ore,aciem luimorc, 

 acr aquam humidit3rc,ignem calorc ; ignis aerem caloie,ter- 

 lam liccitatc aniplofticui. Hxc talis vinculorum varietas noii 

 ni(i inter quatuot elcmcntaclVc poteft. Et li.rc harmonia lola 

 fajcit.vt corpora mixta cohiTcant. Dei/.Jf corpora mixca cx 

 c|uatuor elemcntis , collato intcr fc fceiierc cmcri;unc .• vc 

 oltenJunt quatuor luimores &: cemperamenta in homine, 

 videl. choiera, fanguis, phlcgma & m .■lancliolia : qu.c omnia 

 elcmi.-iuis iniienio & virihus rc(ponJLnu. Tertto. li rcfoluas 

 corpora bc;ici:cio ignis focalis. v. g. cinnamomum , in fundo 

 akmhici fuh^idet terra , in recipientc habebis aquam ; quam 

 pet cuapoiationem conuerccrc potcs iu aerem, itcmque in 

 olcum.Sc d.-niquein fpiritum is^.Tcum (inc fulphur. ^luarto e 

 quadtiparcit.a qu.iruor priiniium qualicatuui v.irictacc quaccr- 

 nx oriuntuc Ivzvrti e (cuconiu^.uioacs, qu.r lingulis elcmcn- 

 tis.acco:nmod,c ctficiuncur. Nam ccna licca clt & frigida, 

 aqua ftigida & humida. Atque hcc duo elcmcnta liccc pcr 

 humidicaccm & liccicacem (ibi aducifcntur , per filgidiiaccm 

 tamcn iuii^uutur. Acr humidus cll & calidus , SC ciim aqur 

 contrarius fic calore , ei camen humidicacc copulaiMr. Supec 

 huac ignis cft, calidus & liccus , qui acri refiftlc ficcicacc , cum 

 quo tamen calorc conncditur. Ad extremiim totfLMitclc- 

 menta.quoc funcqualitates principes. .'^c quaruot func quali-' 

 tates principcs. R itio maioris propoliclonis ell: : quia quatuor 

 illa: qualitatcs ica fe h.lbenc , vt in vnoquoque ^Tcnercdctur 

 prima mcnlura.liuc qualicas in gradu txcL-llcntl.Ncccde enim 

 ell,vt detur fumnius calor clcmentaris , fuinma iuimiditas 

 elemencaris, & fic deinceps. Nam fi darur corpus c.ilidum & 

 calidius, dabitur etiam calidilTlmum. Idcm de relii-iuis quad- 

 tatibus primis iudicium. Ignis autem cft primum c.iliJum, 

 aifr primum humidum, aqua pcimum frigidum , terra piimum 

 ficcum. Huc acccdic , quod eler.iento grauilfimo, vc eft tcrra, 

 opponi dcbcat elcmentum leuliriiiuim,vc elt ignis, qui leuior 

 cft a(fre,quia in aere mouetur. 



/ /. Otialitates , t^tta tribmntnr elementis in graiu 

 excellenti,non fnnt dejiruHimjfedfaluatine, 



Oportet hic accurace diltinguere inter tc eicellens & cxce- 

 dcns , leu inter cmincntiam & exccflum. Primus calor , pri- 

 mumque frigus func mcnfura caloris & frigoris in gradu re- 

 mi(ro,non vero excefTus aliquis. Summus icaquc calordicicur 

 ambigue. Primo enim idem eft , quod , cxccdens modum, vt 

 eft calor febrilis ; Sc hic deftruir. Dcinde idem cft,quod cxcel- 

 lens i & ita facic ad confcruacionem. Idem de frigorc,(iccitate, 

 ac humiditate iudicium efto. 



/ / /, Slementa pnraprobe difcerni debent ab impuris 

 in ajjlrnatione ^ualitatum-). 



Elemcnta fiquidem pura funt vel fplritualia,vel corporalia. 

 Illa func Uthiix : ha:c qualicacibus func prxdita , ica vt ignis fit 

 menfura caloris.aer hum'ditatis, aqua frigoris.terra ficcitatis. 

 Elementa iinpura indifferencer admictunt qualitates peregri- 

 nas, fed ita vt illa: non pugnent cum ipforum natura. Sic aer 

 prster domefticas fuas qualitates admittit frigiditatcm.aqua 

 caliditatem, terrarecipit omnes qualiciccs , ignisdcnique fo- 

 calis (qui dicitur Sixr.i»tii4; , miniftcrialis , & vfualis ) recipit 

 ctiam vaporcs.vnde flamma& cjrbo cft purior, vel impurior. 



Quoanam ^ ^- ^S"^ clementaris inter elcmenta principatUfTLj 

 fit cicinen- obtinct partim loco,partim ^ualitate atltita, 



tum prin- 



"^^ ' Nam loco eft fupremus, Sc qualitate eft calidus. Intcllige 



calorem,Q6n voracem & depopuIantcm,vti cft ilic in noftra- 

 tc foco.fedconf.-ruancem & viuificantcm. Quod igitur vulgo 

 dicitut: Ignis vric : id dc focali feu . ondcnfato igiu, non au- 

 tem de hoc clcmcntati e(t accipicndum.Vctum igirur cftpa- 

 radoxum illud phyficum : It^nis tton-vrit- Hic difputacur de 

 elemcntorum dignicacc: vbi ali) primis deferunt terr.r, aiij 

 aqu3:,ali| acri,alij deniquc igni.Nos tocam concrouerfiam ex- 

 pedimus diltiiiLtionc intcr pra:ftantiam & commodicatcm. Si 

 crgo prxftantia elemcnti fpcdcrur, illa colligi dehet ex pio- 

 pricrace,aClionc,& loco. Propriccas namquc cft index torm.-K 

 fubftantialis : & ab illa promanat ai^io. Ordo deniquc,qui di- 

 uiiiura quippian eft in rebus natur.r, poftular, vt corpora quo 

 nobiIiora(un't , c6 locum ccncancalclorcm. Quare cum pro- 

 priccas fiucqualitas ignis propria fit calor, qui cftartuofior,& 

 vniucrfalior ad rcs efEcieiidas, in opcribus natur.T atquc artis, 

 ie<fle ignis prajfertur reliquis elcmcmis , ratione fcilicet qua- 

 litatis & a^ionis.Dc ordinc rcs clara elt,qu6d ignis inter cx- 

 fera elemcnta locum eminenciorcm obtineat. Ideo cnim 

 furfum mouGCur, quia ipfius locus natiuus e(t fupra acrem, 

 ita vt Scaliger refte dicac : Ignis afcenfio difigneit lociim 

 eitts. Q_uol fi vcro clementaris narur:r dignitatem mctiri 

 nolimus tribus hifcc pr.xTogatiuis i-nod6 recitatis, fcd vita; 

 commodis , terra- & aqua- contcndf nt dc dignitatc, vc patebit 

 c fcqq. 



Qualltates 

 vt clemen. 

 tis afli- 

 gnandiE? 



V. (^d jrenerafionern er conferuationem noJirificaJis Qii 

 igni-s recjiiiruntur quatuor : vtdeltcet aer, pabulum , ven~ ^^ 

 tilatio, ^ ficus. [10 



Aere ambicntc opus cft , quia ignis e pabulo gignitur pct " 

 rarefa.ftioncm. Opus igitur aeic , vt idquod taicfit , polFit "°i 

 niaiutcm in .lifre libero locum occuparc. Idco ignis fornace i„| 

 conclufus.vel craflis fumis obfitus,cxtinguicur:& ignis in aere i 

 turbido & iicbulofo minOis facic officium. Pabidum dcinde 

 r. quiricur , & quidcm cale , quod proporrionem habeat cum 

 igncjiuai quantitacis, tum qualicacis racione. Ratione quanti- 

 tatis pabulum non dcbct clle nimium,vel minimum. Ratione 

 qualiiatis requiticur,vc pabulum fit aereum & terreura. Ter- 

 tio rcquiiitur WK/;A-jr;o, modcrata fcilicet, quse flanimam uo- 

 uam geiierct arquc diiacct. Tandem requiticut/of«j,qmfacit 

 nnu t.im ad c(lc,quam ad bene cfTe ignis. In foco fiquidem fit 

 reucibcracio fliinm.T& colIcAio.qasin aifrc libcro, & inpri- 

 mis in loco paccncc ad Solein expofico, non habec locum. Es 

 liis colligitur, ignem corrumpi vcl /xttiits-f, marcore, cum pa- 

 bulum vel dcficic,vel ineptum eft,vcl <riti'i,extinclione.j. 



VI. lgnisficaliseHjlamrna,velcarbo. ig 



lis 

 In flammAAozrnnixm magis aer quam terra. Ylxc autera pl 

 aflurgitin formam pyramidalem, quia pabulum eft craflius, 

 & flamma quo longius recedir a pabulo, fit acuininacior. In 

 carbone ^\\.\s cft ccrr.T: quam aeris. Vttobique tamcrn dantur 

 cerci gradus puricacis & (ubcilitatis. In flamnia rubra nafcitur 

 ex p.ibulo.in quo multum clt tem: ccrrulca cx pabuIo,in quo 

 multum eft aqus ; alba ex pabulo, quod multum habet aeris. 

 Et hxc eftomnium optima. 



l''! I. Ignis fubterraneiispro pabulohabetfulphurearn, '.s 

 id eFi,vnF[uofam, nitrofam, & bituminofam mate-riam-,, " 



Ideo hic ignis & diutiiis durat, & magis nocet animantibus 

 ac vcgetabilibus,quam ignis, quieft fupra terrain. 



VIII. Ignis proprietates continentur his aphorifrnis. ''' 



I. Ignis minor abfiimitur amaiore -.(^^i-^^t^nxisnxmimmmx- 1' 

 nor copulatui maiori. z.Ignis in materia dcnfa acriies vritjn 

 rara minits vrit : vt flamma mintis vtit quam catbo, & caibo 

 miniis quam fcrrum candcns. ^.Ignis faruus a vehementi ae- 

 ru ventiiatione extinguiturfed ignts vehemens itamagis ac- 

 cenditur. Ratio e(t,quia requiritur proportio inter aerem Sc 

 ignem,tanquam cauiam confcruantem, & cfFcctum conferua- 

 tum. t^.lgnii efl maximi formalis inter c&tera elementa : quia 

 nragis tcndit ad id . quod formale eft , videlicet ad ccrlum. 

 ^.IgiiK condenfatus vrit : vnde Hcrodoto dicitut bclluaaui- 

 difllma & incxplebilis:«; rartts non vrit,vn vidcre eft in flam- 

 mula vini fuhlimati ,qu3: non comburit linteum adhibitum. 

 6.1gnis efl magifler multartim artium mechanicarum. y. Ignis 

 in vmbra diutiits conferuatur , fub Sole fiaccefcit : quia Solis. 

 calor diflipat calorcm ignis. H.Ignis ncn putrefcit. q.Ignis im- 

 motus pltts calefacit. lo. Ignis fit flauus fer ad^niflionem. 

 I I. Ignis alia congregat, alia difflfat. 



Cap VII. De Aert^. 



PRjECEPTA. 



AEreftelementum humidiffimimi. 

 Regiones ipfius trcs func : i.Summa ; quE 

 caler. i- Mcdia j qux frif^ec proptcr antiperiftafin. 

 3.1iifima; qua: varias qualitates viciffim rccipir. 



R E G V L j5. 



/. (tyieris affeUtonesfunt fluiditas , mobilitas , &per- 

 fpicuitas. 



Fluiditas eft .perquam partes aeris facillimc diuiduntur, 

 & alifs corporibus ccdunt acque fuccedunc muabili velocica- 

 te.Mobilitas cft,pcr quam aer ab aliis corporibus varie moue- 

 tur.inprimis a vcntis & haIitibus.PfJ^/V;«Vm clt,per quam aec 

 elt mediura diaphanum , pcr quod omnia videntur , ipfc nou 

 vidctur. 



/ /. ey^^''' ^si ba/fimum omninm corpormTU. 

 Hac dc rc notcntur ifti aphorifmi. l. Aer omnia corfora 

 fubltinaria refociHat : inpnmis animalia. Nam tcmpcrat fcr- 

 uorem cordis infpirando attraftus , humidum radicale fouet, 

 fpiritibus vitalibus & animahbus matciiam (uppcditat, volu- 

 cribus commodum volandi fpatium pr.cbf t ; e(t dcnique me- 

 dium,pet quod animaiia his in tcrris tum vident.tum audiunr. 

 i.Aerefl aqus. quafi entelechia.^im aqua (ine aeie putrcfcic, 

 ^.A'er comflet omnem locum,ne detiir vacutim. i,.A'er ventiiat. 

 vegctabilia , edque humeHat ^ alit. Nam fi maxime radiis 

 Solisfoueantur & p!uui,is irrigentut : uihil t«men ftuiftuuin 



inde 



4 



i 



