596 Encyclopsedia^ Lib.XlX. 



••mbraai proiicit acuminatam , maius cft eo corpote , quod 

 hac vmbta obduaum continctut. Vnde omnino terrain lu- 

 na maiorcm effe concludimLis. Ex eadem porto vmbra col- 

 liffimas , diametrum teira; rcfe hal ere ad diametrum luni. 

 vt Cc habcnt 17 ad 5. quod eadera cchplcon ratione con tat. 

 Hinc maniteOiis crror Parmenidis . c]ui lunam & folem 

 jtqualis roagnitudinis ftatuit : itemque Anaxunandi , qui lu- 

 nam decies & nouies terri maiorem atleruit. 4- f->»''f'« «"- 

 cuit dtitudinem folis. 5. Ex vmbrt retia iqmnodtalt a- me- 

 tiiiunx , gnomnilitc notis , dtttudo foli inuefltgari potejl cr 

 ipfius /Lquinoaidis. bno ex-vmbm rec-.a mertdian» , fole etinm 

 txtr» iciuinocitorum punda -ja^nme , eleuatto poli cognofa fo- 

 tefi : O" contra cx cUuatione poli ipf* "vm^ra f>uridiana reda. 

 Sic cnim Strabo , Plinius, Vitruuius, & alij propoftionf s vm- 

 btatum jcqmnoaulium & mcridianarum ad gnomonem 

 jn locis infigniotibus notatas littr;:; mandaiunt: vnde polo- 

 rumahitudines inuenircntur ; quanquara Ptolcm^eus hoc in 

 negotio vmbraruro rationibus ODlcruationts organis faftas 

 anreponat ; tumqu6da;quuioiftiorum momcnta perfefeac- 

 curattfcirincqueant, tum quoj .iliis in locis fole conftitu- 

 to extrema vmbratum non fccilc iudicaii queant Vide Rt- 

 fnerum i. Optic. 6. Vmbra, doat rationcm temporis. Hinc 

 vetcrcs antc horatum vfum cx vmbra: folaris inctemcnto 

 & dcciemento dies plane diftinxciunt. Vnde prouetbiura, 

 Decemues -^i/ihra grata : qua inftantis ccenx tempus fignifi- 

 cabat.ir. Et etiamaum hodic cx vmbrs folaris accrcnonc & 

 imminutionede temporeipfo vulgus ludicar. Namquia vin- 

 bra; lolares rcfta: iu ortu cccafuque longilTunx funt, m fiieri- 

 die brcuilTimi-, abortu vero ad mcridiem vfqac continue inir 

 minuuinur , 5c contra a mcrtdie ad occafum pioportionahtcr 

 aufcntur, facilc tucrit hinc coniicerc hotam diei. Nam quan- 

 do°vmbra eft breuiffima & corpori noftro ercfto e regione 

 Tcfpondet, concludemus cffc meridicm;A: abhocvcluci C(?n- 

 tro vcrfus ortum & occafum ingcniofc ratiocinabimuv exvin- 

 bt« iolarisaccrctionc & imminutionc dc vcliqms hori'. Hinc 

 quoque poctis frequentes tcmporum pcriphraies lumtx tunt; 

 quaiiseft illa mcridici defcriptio ^.metamorph. 

 Fecer.it exiguas cum fol dtijfimus vmbras. 

 Hinc appctcntis nodis Virgiliania fignificatiO: 

 ]lt iam fumma procut villarum cidminafumant, 

 t^littorefque cadwu altis de montibtts vmbn. 



Ec eclog.r. 

 "Et fol crefccntes deccdtits duplicat vmbrtis. 

 Sic in Biblifi ludtc- 9. vmbra montis,folc pia:cipitante lon- 

 ge maxima dicitur. Sic in Sycne oppido , foUHtij dic mcdio 

 millam iaei vmbram fcribic Plinius : puteumquc eius ciperi- 

 menti gcatia fartum, totum illuminari : qnodideo fit,c]uia fol 

 tumillic pcrpendiculatis eft. Vnde Virginali a;gnimatisfolu- 

 tio de difto puteo , quitotus medio folftitij die illuniinatu: , a 

 Rifiicro coUigitut: 



jyic qnibus in terris, (jy eris mibi magnui Atollo. 

 Treis patcxt cxli fpatium , non ampliits vlnas. 



Nequc tamen in oppido Syene tantiim meridiano folfti- 

 tij die vinbri nullacft, fcd in locis omnino cyjinibus , qrii- 

 bus fo! fupra vctticcm cffe , &c ad opaci direftionem peiue- 

 nire potcil. 



quinquagefimam quatuot reftorum. Sed angulus iftea;qui- 

 hsclt, qui gnomone Alcxandrino ad ce:uvum vfque conti- 

 nuaiur,& xqualls angulo, oui in centro terr« continetur, r.i- 

 dio pct Sycneni dimlftb. Qjiarc Sc hic angulus quinquageC- 

 ma parsquatuor rciflorum. Spatium igitur circuli inter AIc- 

 xandriam & Syencm. fuiipfus circuli quinquagclima pars eft. 

 Interuallum autem Harum vrbium .rquare 50C0 ftadia , coni- 

 pertum eft dimcnfione. Maximus itaque ciiculus rcrrcnus in 

 fuo ambitu cft duccntorum quinquagintaduorum millium 

 rtadiorum. CUomedes lib. i.mtteoroi. Marttanus Capella lib. 

 (,. piiilof Plin. libr.z. caf.loS. 4. Terram puncii infl.tr obtinere 

 comp:ira:tone vniuerfi , docet vmbra. Vmbra enim pari verti- 

 ginc cum folc circumfcrtur , eiufquc itinera panbus coniicit 

 fpatiis , fcmperquc adco cufpis vmbra; cenrro folis e diame- 

 tro opponicur. Rcflccnimlinca fiuc axis vmbr», a foliscen- 

 tro per ccnttum tcrra: r.d cxacmiim vnibrx fcte extendit. 

 Addc gnomonum vmbias in horologiis xqualiter circa 

 gnomonas , vt vmbram tctra: circa cerram a fole circumdu- 

 ci. Ad cxtrcmum , cum vcrticcs gnomonum in horologils 

 ad folis fphi-ram habcaut centri rationcm . & in quauis ter- 

 XX paitc horologia crigi poffint, totius tcrra; molcm ad fo- 

 lis globum centri habcre rationcm . certum eft. Vtolem. i. f*i- 

 •yiotit -wniiius. ^.Vmbra locorum interualla computare do- 

 cet. Vnibra ncmpc in cclipfi luna: ex horarum difcrimine. 

 Vnde Eratolthencs dcprehcndit , Sycncm & Alexandriam JE^ 

 gypti eidcm meridiano fubicftascirc. 6. Vmbra incolas vni- 

 uerfi dtftinxit, illi: nomina impofuit,adeoquc terra xonas,clima- 

 ta , (y p.irnlleios affignmtt. Nam fubicfti zonx torridx di- 

 cuntur «ex./. Mcridic fiquidcm fo! incumbit ipfoium vcrti- 

 cibus , ita vt nullus poffit iaftare vmbras. Ciim vero xquator 

 zodiacum duas in partcs xquales diujdat , quaram illa mcri- 

 donalis, h.rcfcptentrionatis, folpcr vtramque dccurrit. Sed 

 cum partcm fcptenttionalcm tranfit , vmbr.T fparguntur in 

 auluum , ciim veto altcram occupauit, in Aquilonemprocut- 

 runt. Ab hac igitut gcmina vmbra iidcm , qui fub xquatore 

 habitant , a,«ifiTOi;i dlcnntur. Qui autem fub tropicis habi. 

 tant, ccmporc foJftitiifblcm vertici iinminentemhabcnt.reli- 

 quo reniporc ab ipfis dcclinat , atquc ideo vnibras in partem 

 oppolicam fpargant ; in fcptcntrioncm fcil. qui fubtropico 

 cancri, 8: in auilrum, qui fub tropico capricorni habitant,Iiinc 

 «*rj,Tcu< appcUati. Qui tempcratas inhabitant zonas , tTTfe- 

 «rxm dicuntur. Ciimenim fbl ad eorura vciticem non pertin- 

 gat , in vuam tantumplagam proiiciuni vnibras.Zonarum dc- 

 nique frigiJarum habicatores tc^imioi vocantur, eb qubd fo- 

 lis incerto in orbemmotuvmbLaillis circumagatur. Etficqui- 

 Acm Clevmedes lih. i.Strabo lib.i.Fiiniits Ith.i.c.y}. docucrunt 

 dc incolis tevia'. 



Vf I 1 1. Ai^igifterium vmbrt ttrchite^onicHm eji , 



cjiiod vtnbr.i pcperit a-KtcLyfa.(fim (tj i/jaypxj:iit/, 

 dnas piimarias yJrchitellomcjt partes. 



Scia^raphia cft , qu.i atchitcfti extrufturi aliquid , animo 

 prxconcipioj-.t nioleni & intra te fonnant , adeoquc futurum 

 opu! adumbraui. Ichnographia cft avcx iacentis defcriprio, 

 futuii opcris fpccimcn cxhibcnsiquimaiorcm operi conciliat 

 fymmetviam& coiicinnitaccm,nec nonfacit nealiquid fuper- 

 flui ins^cnti fumtu finc vfu petcat. Hoc cnim cum primis in- 



tium vm- 

 brx geo- 

 graphicuin 

 qualc ? 



^ „ vl , 



V 1 1. Geogrctphicu^ rnagiileriHm, (jnod vmbrapeperit, cumbei architcfto.vt ciim cxtrucndumopus fufcipit, quanto 



hu i omiKettir theorematif. 



I.Vmbra docutt , terramejfe fphiricam. Ciim enim vmbra 



corpotis opaci figuramcxamuflim cxprimat , in eclipli autem 



lunf, vmbra tcrrx taciatcirculum a lucidapartc diftinftum, 



certo iudicio coUigimu? , rotundam cfTe tcrt,-E fuperiicicm, 



tanquam infpeculo redditam iinagincni. Ptolcm. /ayi.)^. siw- 



7«^. Itb.i.cap.^. Non itaquc tcria limilis ell tympano, vt Lcu- 



cippus , non cylindro, vt Anaximandcr, ncque fcaphx,vt He- 



raciitus diccbat, fimilis : ncquccaua & rotunda, nc aqua cf- 



fluat , vt Democritus aicbat ; qua rationc ik folis orbcm ca 



uum ftatucbat Anaximandcv , igncmorbiculo contincntcm, 



eu.nqup tanquam <■ guttuvc promcntemmequc plana &: hta, 



vt putabat Empcdoclcs , oculorum fccutus iudicium. J^tde 



Plut.trchumde placitis phtlof. (^ Stob. eclog.phyf. z.Vmbn do- 



,tent gtobnm tem in mcdio vniuerfi fitum. Ratio eft gcmina: 



tnm quia vmbva" gnomonum in xquinortiis in eandcm inci- 



<Junt iincam : tum quia cclipfcs in Focis foli nonobicftis tirra 



extra mcdium pofita apparcvcnt. ;. Vmbra docuit magnitu- 



dinem globi tcryeni. Eratoithcncs hune modum ita oblcrua- 



uit. Alcxandri.r conftituir gnomoncm id horizontis planum 



perucndicularem. In folftitio vcrci hyberno dic racd;a duos 



di^undi radios a diiobuj folis pun^^tis obfcvuauit : vnum pcr 



Syciiem, qui , ciim fit pcrpcndicalaris, ad ceuttrum vfque tcr- 



rx produxit , altcrum vcro pcr vptticcra gnomonis , quem in 



Alexaudria ercxctat , vmbrani verfus (cptentrionem fpar- 



gcntis. Atquc ita cx ratione gnomonisad vmbtam collcgit, 



angulumfub gnomone & radio fomprehenfum^elTc partem 



id fumtu futurum ofkndet.Qua dc rc lcx fuit lata Ephefi,vt 

 rcFcrt K'.'r««i«< tib.ic. Si enim plus confumtum erat , quam 

 indicairct,pccunia ipfius pcrficiebatur. Qua: lex fi hodie poft- 

 liminio rcuocaretur,non ira malc audiret architedlonica. 



•i 



IX. Crepufculorttm Opticaejl valdevaria. 



Hac de tc audiamus Robertum Hues da gUbU p»rt,^.cap. 11. 

 Crcputculum dcriniunt dubiim lucem inter dicm nocftem 

 anteoricntcm & poft occidcntem foIcm.Alterum vocant ma- 

 tutinum, altcrum vefpertiinim. Illius inicium , & huius finis 

 .xquali tcmporis fpatio ab ottu & occafu folis remota funt:vt- 

 cunquc duratio intcrdumniaior fitinrcrdumminor in vtrifque. 

 ./tftatccnim longiorafunt crcpufcula, hyemcbieuiora. Men- 

 furani vulgo faciunt , ciim fol t!i grad. infra horizonteni la- 

 tet. P. N.»nius rci.^c monct , non poffe dari certatii aliquam 

 minfurain ,6c pro diucrfa aeris affciftionc , atque altiore vel 

 deprciTiore vaporum .i tcrta eleuationc . variam effc aduertit. 

 VitcIIo , vtante eumAIhazenus , graduum 19 occultationem 

 pofuerunt. Vccunque Cc rcs habct, fcquamur fententiamvul- 

 t;o rcceptam. Siigitur ex hoc tundamcnto hovam cognofce- 

 ve cupis , qua crepulculum inchoatur aut finiruv , ad datum 

 tcmpus & locum giobura ftatuas iuxta loci latitudincm , & 

 folis locum dato rcmpori congvucnrcm Meridiano adfUnge, 

 & indiccm horauiim 11 hor.v fuicycli. Signato dcinde gradu 

 Eclipticx,qui c diametro folis loco opponitur, vcrtatur, glo- 

 bus,doncc idcm gradus oppofitus foli i S grad. ab horizontc 

 attollatur a parce occidentali, & indcx in c)«;Io horario mon 



fttabic 



Crepufcn- 



loium 



Ojtic». 



